Văn học Việt Nam - kho vàng của điện ảnh

(Cinet)- Chúng ta thường nghe nói nhiều về mối quan hệ giữa văn học và điện ảnh. Dường như trong hai lĩnh vực này có mối liên hệ mật thiết và hỗ trợ cùng nhau tồn tại, phát triển.

Văn học luôn giữ một vị trí quan trọng trong hệ thống các loại hình nghê thuật. Bởi vì ngôn ngữ trong văn học làm cơ sở biểu hiện cho nhiều loại hình nghệ thuật khác (làm kịch bản cho sân khấu, điện ảnh, làm phần lời cho âm nhạc, vũ điệu, lời bình cho việc đánh giá các tác phẩm nghệ thuật khác…).

Điện ảnh là loại hình nghệ thuật trẻ xuất hiện vào cuối thế kỉ XIX. Có thể nói điện ảnh là một ngành nghệ thuật tổng hợp các yếu tố: văn học, nghệ thuật, âm nhạc, kiến trúc, nhiếp ảnh… Tác phẩm điện ảnh là một bộ phim được hình thành bởi sự sáng tạo nghệ thuật, thể hiện các hình ảnh liên tục và âm thanh, được ghi nhận lại trên phim bằng các phương tiện kĩ thuật hiện đại.
 
Bộ phim Chị Tư Hậu do Hãng phim truyện Việt Nam sản xuất năm 1962, được chuyển thể từ tác phẩm văn học Một chuyện chép ở bệnh viện của nhà văn Bùi Đức Ái viết năm 1958. Nguồn ảnh: baodatviet.vn
Mẹ vắng nhà là bộ phim được chuyển thể từ truyện ngắn nổi tiếng Người mẹ cầm súng
của nhà văn Nguyễn Thi. Nguồn ảnh: baodatviet.vn

Như đã nói, giữa điện ảnh và văn học có mối quan hệ chặt chẽ với nhau. Một tác phẩm văn học có giá trị không những đem lại thành công cho tác giả, khẳng định tài năng của tác giả mà còn tìm được “chỗ đứng” trong thế giới văn học, tồn tại vượt khỏi sự đào thải theo quy luật thời gian. Và đặc biệt sẽ càng khẳng định được sức sống khi hòa mình vào môi trường điện ảnh bởi điện ảnh góp phần mở rộng sức ảnh hưởng của văn học. Có thể nói đó là mối quan hệ cộng sinh giúp phát huy tối đa những ưu thế của từng lĩnh vực trong thế giới nghệ thuật. Tuy nhiên có những trường hợp khi tồn tại dưới dạng tác phẩm văn học thì nhà văn chưa thể nói hết ý tưởng cốt lõi của mình mà chỉ khi được “diễn đạt” dưới hình thức nghệ thuật là điện ảnh thì mới thể hiện rõ ràng hơn điều cốt lõi đó hoặc ngược lại. Mối quan hệ này được thể hiện ở nhiều khía cạnh cụ thể, đặc biệt là trong sản phẩm của điện ảnh được chuyển thể từ một tác phẩm văn học.
 
Thành công của bộ phim Trò đời, chuyển thể từ nhiều tác phẩm của nhà văn Vũ Trọng Phụng đánh dấu sự trở lại ấn tượng của dòng phim chuyển thể từ tác phẩm văn học của Việt Nam.

Văn học và điện ảnh hỗ trợ cho nhau tồn tại trong thế giới nghệ thuật nhưng về bản chất vẫn là hai lĩnh vực khác nhau, vì vậy cả hai vẫn có những đặc điểm riêng biệt. Nhưng chính nhờ những điểm khác nhau đó lại tạo nên “ranh giới” thật ý nghĩa, vừa giúp cho hai loại hình “gần như sống không thể thiếu nhau” nhưng lại vẫn có thể tồn tại độc lập và riêng biệt, tạo nên đời sống nghệ thuật hài hòa, phong phú.

Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nhận định: “Xã hội thế nào văn nghệ thế ấy”. Lịch sử văn học nghệ thuật nói chung, lịch sử văn học và điện ảnh nói riêng đã chứng minh quy luật này qua những tác phẩm nghệ thuật. Tuy rằng nghệ thuật không phản ánh trực tiếp thực tiễn xã hội, phải trải qua nhiều con đường trung gian, khúc khuỷu nhưng xét đến cùng ít nhiều sáng tác nghệ thuật vẫn là “tấm gương phản chiếu thực tiễn xã hội”.
 
Cuộc đời sống và chiến đấu của bác sĩ trẻ Đặng Thùy Trâm được tái hiện qua bộ phim "Đừng đốt". Nguồn: baodatviet.vn

Nhìn lại lịch sử điện ảnh Việt Nam và thế giới, có thể thấy dòng phim chuyển thể, phim được xây dựng từ các tác phẩm văn học đã có từ rất lâu, ngay khi nền điện ảnh ra đời không lâu. Thế giới biết đến phim chuyển thể ngay từ thời “phim câm”. Những phim điện ảnh được chuyển thể từ các tác phẩm văn học nổi tiếng đã lần lượt ra mắt như: Chiến tranh và hòa bình, Sông Đông êm đềm, Những người khốn khổ, Thằng gù ở nhà thờ Đức Bà, Cuốn theo chiều gió, Huyền thoại mùa thu, Tây du kí, Thủy hử, Hồng lâu mộng… sau nhiều năm đến nay vẫn là những bộ phim bất hủ của thế giới.

Điện ảnh thế giới đương đại cũng có những tác phẩm để đời được chuyển thể từ các tác phẩm văn học như: Cuộc đời của Pi, Chạng vạng, Nghệ sĩ dương cầm, Harry Potter, Mật mã Da Vinci…

Sự ảnh hưởng của văn học đối với điện ảnh từ lâu đã không thể phủ nhận. Trong các giải thưởng điện ảnh lớn trên thế giới như Oscar, César đều có giải thưởng cho hạng mục kịch bản chuyển thể là minh chứng rõ nhất cho sự công nhận này.
 
"Cánh đồng bất tận" được chuyển thể từ tiểu thuyết cùng tên của nhà văn Nguyễn Ngọc Tư.

Quay lại với điện ảnh Việt Nam, phim chuyển thể đã xuất hiện từ những năm 1980 và phát triển khá mạnh đến đầu những năm 1990. Được thừa hưởng khối tác phẩm văn học khá đồ sộ của văn học hiện thực phê phán giai đoạn 1930 - 1945 với những tác phẩm nổi tiếng như: Tắt đèn của Ngô Tất Tố; Số đỏ của Vũ Trọng Phụng; Chí phèo và Lão Hạc của Nam Cao; Sống nhờ của Mạnh Phú Tư; Bước đường cùng của Nguyễn Công Hoan…Điện ảnh Việt Nam đã cho ra đời những tác phẩm chuyển thể từ văn học đáng ghi nhớ trong giai đoạn đầu tiên của điện ảnh Việt, có thể kể đến như: Nửa chừng xuân, Chí Phèo, Số đỏ, Lan và Điệp, Bỉ vỏ…

Bước sang thế kỷ 20, phim chuyển thể vắng bóng dần trong điện ảnh do trào lưu làm phim truyền hình, phim điện ảnh của lớp đạo diễn trẻ. Cho đến năm 2010, sự trở lại của “Lều chõng” - tác phẩm chuyển thể của nhà văn Ngô Tất Tố là cú hích cho các nhà sản xuất quay trở lại với dòng phim này. Bên cạnh đó thành công của các dự ánh phim chuyển thể như Cánh đồng bất tận, Đừng đốt trong thời gian qua cũng tạo thêm động lực cho các nhà sản xuất, đạo diễn của Việt Nam.
 
Hay gần đây là thành công của "Cuộc đời của Yến"... (Nguồn: TTO)

Trong khoảng 2 năm trở lại đây khi điện ảnh Việt phát triển cả về số lượng và chất lượng thì những bộ phim chuyển thể cũng khẳng định được chỗ đứng riêng biệt, hầu hết đều là những bộ phim có chất lượng đáng khen, thậm chí gặt hái những thành công lớn về doanh thu. Đáng chú ý nhất phải kể đến trường hợp của Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh - phim được chuyển thể từ tác phẩm cùng tên của nhà văn Nguyễn Nhật Ánh. Tác phẩm của đạo diễn Victor Vũ sau khi ra mắt khán giả vào cuối năm 2015 làm nức lòng khán giả. Ngoài doanh thu ấn tượng khoảng 80 tỷ đồng, phim còn được vinh danh Bông sen vàng tại Liên hoan phim (LHP) Việt Nam 2015, Cánh diều bạc 2015, Phim hay nhất LHP quốc tế Phúc Châu Silk Road lần thứ 2 và mới đây nhất là giải thưởng tại LHP quốc tế thiếu nhi thuộc LHP Toronto (TIFF).

Ngoài ra, các phim chuyển thể trong thời gian gần đây như: Quyên, Hương Ga, Người trở về, Nước 2030, Cuộc đời của Yến... cũng là những tác phẩm rất đáng khen ngợi.
 
...và "Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh". Nguồn: VOV

Nền văn học Việt Nam qua nhiều giai đoạn đều có những tác phẩm “sống mãi với thời gian”. Ngoài kho tàng văn học dân gian phong phú còn có các tác phẩm như tinh hoa văn chương Việt của những tác gia kiệt xuất, những tác giả làm nên diện mạo văn chương Việt Nam từ xưa đến nay. Đó là nguồn cảm hứng bất tận để các nhà sản xuất phim làm nên những kịch bản ấn tượng, chất lượng. Có thể thấy, sức hút từ những nhân vật và câu chuyện trong các tác phẩm văn học từ xưa đến nay chưa bao giờ giảm với công chúng. Vì thế hàng loạt bộ phim truyền hình, phim điện ảnh của thế giới và Việt Nam đã được sản xuất trong những năm vừa qua. Hy vọng với những dự án phim đang được thực hiện, công chúng Việt sẽ có thêm những tác phẩm gần gũi, có giá trị để thưởng thức. Phim chuyển thể từ các tác phẩm văn học cũng sẽ mang lại luồng sinh khí mới cho điện ảnh Việt Nam trong những năm tiếp theo, qua đó khẳng định sự trường tồn của tác phẩm văn học có giá trị.

M.N (Tổng hợp: nhavanhanoi.net,vov.vn,TTXVN)