HẢI DƯƠNG - Chùa Côn Sơn

(Cinet-DL)- Năm Khai Hựu thứ nhất, chùa được xây dựng mở rộng thành Côn Sơn Thiên Tư Phúc tự, giao cho Huyền Quang chủ trì. Từ thời nhà Trần, chùa Côn Sơn đã là một trong ba trung tâm của thiền phái Trúc Lâm cùng với chùa Yên Tử và chùa Quỳnh Lâm, Quảng Ninh.
1. Tên di sản/Di tích: Chùa Côn Sơn
Tên khác: Thiên Tư Phúc tự, Chùa Hun.
2. Thời gian: Năm 1304 tức năm Hưng Long thứ 12, nhà sư Pháp Loa cho xây dựng một liêu (chùa nhỏ) gọi là Kỳ Lân.
- Đến năm 1329 tức năm Khai Hựu thứ nhất, chùa được xây dựng mở rộng thành Côn Sơn Thiên Tư Phúc tự, giao cho Huyền Quang chủ trì.
- Từ thời nhà Trần, chùa Côn Sơn đã là một trong ba trung tâm của thiền phái Trúc Lâm cùng với chùa Yên Tử và chùa Quỳnh Lâm, Quảng Ninh.
- Chùa Côn Sơn là nơi tu hành của Quốc sư Huyền Quang - vị tổ thứ 3 của Thiền phái Trúc Lâm.
- Sau khi Huyền Quang mất, vua Trần Minh Tông đã cho xây Đăng Minh bảo tháp và từ đó đến nay, ngày mất của Huyền Quang dần trở thành Hội Xuân Côn Sơn.
- Vào đời nhà Lê, chùa Côn Sơn do Thiền sư Mai Trí Bản hiệu Pháp Nhãn trụ trì đã được trùng tu và mở rộng.
3. Năm công nhận: Năm 1962, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã xếp hạng chùa Côn Sơn là di tích quốc gia đợt I.
Năm 2012, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã xếp hạng chùa Côn Sơn là di tích đặc biệt quan trọng.
4. Vị trí/Địa hình: Chùa Côn Sơn nằm trên ngọn núi Côn Sơn (hay còn gọi là núi Hun) ở phường Cộng Hoà, thị xã Chí Linh, tỉnh Hải Dương
Địa hình tỉnh Hải Dương được chia làm 2 vùng: vùng đồi núi và vùng đồng bằng.
Ở phía bắc tỉnh là vùng đồi núi chiếm 11% diện tích tự nhiên bao gồm 13 xã thuộc thị xã Chí Linh và 18 xã thuộc huyện Kinh Môn. Đây là vùng đồi núi thấp, phù hợp với việc trồng cây ăn quả, cây lấy gỗ và cây công nghiệp ngắn ngày.
Vùng đồng bằng còn lại chiếm 89% diện tích tự nhiên do phù sa sông Thái Bình bồi đắp, đất màu mỡ, thích hợp với nhiều loại cây trồng, sản xuất được nhiều vụ trong năm.
5. Thổ nhưỡng: Các khoáng sản chính của tỉnh Hải Dương bao gồm:
- Đá vôi xi măng ở Kinh Môn, trữ lượng 200 triệu tấn.
- Cao lanh ở Kinh Môn, Chí Linh trữ lượng 400.000 tấn.
- Đất sét chịu lửa ở Chí Linh, trữ lượng 8 triệu tấn.
- Bô xít ở Kinh Môn, trữ lượng 200.000 tấn.
6. Khí hậu: Hải Dương nằm trong vùng khí hậu cận nhiệt đới ẩm, chia làm 4 mùa rõ rệt (xuân, hạ, thu, đông).
Vào giai đoạn từ tiết lập xuân đến tiết thanh minh (khoảng đầu tháng hai - đầu tháng tư dương lịch) có hiện tượng mưa phùn và nồm là giai đoạn chuyển tiếp từ mùa khô sang mùa mưa.
Mùa mưa kéo dài từ tháng tư đến tháng mười hàng năm.
7. Dân cư: Dân số hơn 1.703.492  người (theo điều tra dân số năm 2009). Trong đó:
- Mật độ dân số trung bình: 1.044,26 người/km2.
-  Dân số thành thị: 324.930 người
-  Dân số nông thôn: 1.378.562 người
-  Nam: 833.459 người
-  Nữ: 870.033 người
8. Tóm tắt nội dung: 
8.1. Tổng quan kiến trúc:

Các hạng mục kiến trúc chính của chùa Côn Sơn hiện nay gồm: hồ bán nguyệt, tam quan, sân trước, tiền đường (5 gian, 2 chái), thiêu hương (3 gian), thượng điện (3 gian), nhà Tổ, điện Mẫu, vườn tháp, nhà bia, cùng một số hạng mục phụ trợ khác…
Tả, hữu hậu hành lang gồm hai dãy tả, hữu hậu hành lang, mỗi dãy gồm 29 gian dài 75,13m và rộng 3,86m.
- Thanh Hư động: nằm ở phía Tây Bắc núi Côn Sơn.
Đây là một thung lũng, được bao bọc bởi núi Côn Sơn và núi Ngũ Nhạc, giữa là suối Côn Sơn.
Thanh Hư động bao gồm nhiều công trình kiến trúc nổi tiếng, gắn với một số danh nhân, hiền sĩ thời Trần và thời Lê, như nhà ở của Đại Tư đồ Trần Nguyên Đán, cầu Thấu Ngọc, nền nhà Nguyễn Trãi, bàn đá, suối Côn Sơn…
- Đền thờ Nguyễn Trãi: Khu đền có 15 hạng mục công trình. Đền chính rộng 200m2, mặt bằng kiến trúc dạng chữ Công.
- Đền thờ Trần Nguyên Đán: Đền được dựng trên mặt bằng kiến trúc dạng chữ Đinh, gồm bái đường và hậu cung.
Kiến trúc bái đường gồm 2 tầng, 8 mái. Hậu cung là nơi đặt tượng Trần Nguyên Đán, được đúc bằng đồng. Cạnh đền thờ là dấu tích nền nhà cũ của quan Đại Tư đồ Trần Nguyên Đán, hiện được bảo tồn nguyên trạng.
- Núi Ngũ Nhạc: là dãy núi xoải dài từ Bắc xuống Nam, với chiều dài hơn 4km, gồm có 5 đỉnh. Đỉnh cao nhất khoảng 238m, nằm về phía Đông Bắc của dãy Côn Sơn. Các ngôi đền/miếu ở đây đều được xây dựng lộ thiên, bằng các khối đá xanh...
- Bàn cờ tiên: đỉnh Côn Sơn là một khu vực khá bằng phẳng. Tương truyền, từ thời Trần, Pháp Loa Tôn giả - tổ thứ 2 của Thiền phái Trúc Lâm, đã lập một bàn cờ tại vị trí này, tục gọi là Bàn cờ Tiên. Hiện nay, tại khu vực này mới dựng thêm một nhà bia, theo kiểu vọng lâu, với 2 tầng, 8 mái.
- Đăng Minh bảo tháp: giữa hai khu vườn tháp, ở phía trên giếng Ngọc, là Đăng Minh bảo tháp - tháp Tổ Huyền Quang, vị Tổ thứ 3 của Thiền phái Trúc Lâm. Sau khi Tổ Huyền Quang viên tịch tại chùa Côn Sơn (1334), tháp mộ của ông được dựng ở vị trí này.
Đăng Minh bảo tháp hiện nay được dựng lại trên nền tháp cũ, trên bình đồ rộng 8,40m, dài 7,78m, gồm 3 tầng, cao khoảng 6m, được ghép bởi những phiến đá hình hộp chữ nhật.
- Hồ Côn Sơn: có diện tích 43 ha, với sức chứa hàng trăm ngàn mét khối nước. Bao quanh hồ là hệ thống đường dạo, cây cảnh.
- Suối Côn Sơn: Bắt nguồn từ hai dãy núi Côn Sơn và Ngũ Nhạc, dài khoảng 3km, uốn lượn tạo thành nhiều ghềnh, thác kế tiếp nhau, rồi đổ vào hồ Côn Sơn.
Một số hình ảnh Chùa Côn Sơn (nguồn: sưu tầm internet)

Đăng Huy (Tổng Hợp)
Nguồn tài liệu tham khảo:

http://www.dsvh.gov.vn/ ; dulichhaiduong.vn; hanoi.vietnamplus.vn