Văn học mạng góp phần làm đa dạng hoá diện mạo của nền văn học đương đại

(Cinet)- Cùng với sự lên ngôi của blog như là hiện tượng truyền thông nổi bật nhất trong những năm gần đây, các tác phẩm văn học mạng cũng thu hút một lượng công chúng đáng kể và được ghi nhận như một hiện tượng đáng chú ý của văn học đương đại.

Một hình thức văn hóa đặc thù

Mạng là một thành tựu của công nghệ thông tin, tạo ra những khả năng tương thông, tương tác đa chiều, vô cùng phong phú, một siêu không gian cho sự giao tiếp, liên lạc mà ở đây những giới hạn, rào cản của không gian vật chất thông thường bị vượt qua. Tính đặc thù của không gian văn học mạng là điều mà nhiều nghiên cứu về hiện tượng này đều đã đề cập đến.
 
Văn học mạng - một hình thức văn hóa đặc thù.
Người ta thường cho rằng Internet là một thế giới ảo, để đối lập với thế giới thực tại (reality). Tuy nhiên, quan niệm này có lẽ ngày càng trở nên mất đi tính xác đáng trước sự xâm lấn không ngừng mạnh mẽ của cái vốn được coi là “ảo” vào trong đời sống “thực”, khi cái “ảo” có thể đem lại những tác động, giá trị rất thực, rất vật chất. Cái “ảo” đó có lực lượng, khả năng, quyền lực… của nó - những yếu tố góp phần giải cấu trúc những thứ vốn được mặc định là “thực tại”, trong đó phải nói đến ý niệm về “giới hạn”, trước tiên là giới hạn không gian. Mạng là bằng chứng sống động cho thấy khả năng “giải lãnh thổ” của công nghệ khi nhờ nó, những khoảng cách địa lý, ngôn ngữ, văn hóa bị xóa bỏ. Văn học mạng trước hết là văn học của sự chuyển dịch ngôn ngữ hết sức năng động. Hóa giải độ rắn, sự xơ cứng của ngôn ngữ là khía cạnh có tính đóng góp của văn học mạng.

Mạng về bản chất là không gian mở, tự do, nơi mọi thứ đều ở trạng thái chuyển động, và đặc biệt, chuyển động với tốc độ rất nhanh. Tính tốc độ này vừa là lợi thế mà những nhà văn khi lựa chọn mạng làm nơi ký thác tác phẩm nhưng đồng thời lại cũng là một sự nghiệt ngã. Bởi lẽ trước sự ào ạt của dòng thác thông tin, tác phẩm văn học mạng phải đối diện với nguy cơ không được chú ý, bị từ chối đọc, bị thải loại, rơi vào lãng quên như thể chưa từng tồn tại. Vì thế, văn học mạng, có thể nói, là thứ văn học muốn “nói to” về sự tồn tại của mình bằng cách gây sốc, bằng cách chiều độc giả, bằng những thủ pháp tân kỳ, bằng sức hấp dẫn của một thứ “game online”… Để được “nhớ” trên mạng thực sự là điều không dễ. Con đường truyền lưu tác phẩm qua mạng tưởng như thuận lợi hơn con đường truyền miệng của văn học dân gian nhưng hóa ra cũng lắm gập ghềnh.

Nhận diện văn học mạng Việt Nam

Mặc dù văn học mạng ở Việt Nam mới chỉ phổ biến ở đô thị, song việc chịu tác động của của văn hóa đương đại đã khiến đây không chỉ là vấn đề kỹ thuật mà còn là một vấn đề văn hóa. Nhân buổi tọa đàm “Văn học mạng trong không gian văn hóa đương đại” do Phòng văn học Việt Nam đương đại (Viện văn học Việt Nam) tổ chức diễn ra ngày 6/10 tại Hà Nội, nhà văn Nguyễn Trương Quý nhận định: “Sự ra đời của mạng xã hội đã mang lại cơ hội cho việc tự xuất bản và do đó đã định nghĩa lại lối viết, sản phẩm sách và tác giả. Thuật ngữ “văn học mạng” được sinh ra để gắn cho trào lưu này và mau chóng được các nhà phê bình chấp nhận. Khi số lượng người dùng Internet Việt Nam tăng nhanh, không gian công cộng này trở thành nhà xuất bản lớn hơn bao giờ”.

Tuy nhiên, theo nhà văn Nguyễn Trương Quý, sự có mặt của văn học mạng ở Việt Nam đã đem tới một thách thức đáng kể đối với các nhà sản xuất văn chương chính thống. Ở Việt Nam, bên cạnh thuộc tính của văn học mạng, xã hội cũng chứng kiến một khuynh hướng khi thế giới ảo này tìm cách hòa nhập vào văn chương dòng chính. Đáng chú ý là khuynh hướng này tạo ra một ấn tượng rằng văn học mạng là một nhánh nối dài của văn chương thông thường hoặc chỉ là một tờ giấy điện tử để viết bằng bàn phím thay vì cây bút.
 
Quang cảnh tọa đàm.
Theo Nhà phê bình Trần Ngọc Hiếu, diện mạo của văn học mạng Việt Nam, ở thời điểm hiện nay, là sự hợp lưu của ba nhánh chính gồm nhánh văn học mạng xuất phát từ blog cá nhân; nhánh văn học mạng xuất phát từ các tạp chí văn chương điện tử tiếng Việt cập nhật đều đặn; văn học dân gian đương đại sáng tác và lưu truyền qua mạng.

Cụ thể, nhà phê bình Trần Ngọc Hiếu phân tích với nhánh văn học mạng xuất xứ từ blog với thể loại chính là tiểu thuyết, đề tài chủ yếu xoay quanh tình yêu đôi lứa và những cảm xúc, suy tư trước những vấn đề xã hội. Trong quan hệ tương tác với công chúng, nhánh văn học này được công chúng đón nhận khá nồng nhiệt, bằng chứng là nhiều cuốn thuộc dạng sách bán chạy nhất trong năm qua. Công chúng của nó phần lớn là những người trẻ tuổi sống ở đô thị. Giá trị văn học của những tác phẩm thuộc nhánh này trong con mắt của những độc giả đặc tuyển, có kinh nghiệm văn học dày dặn, không thật sự được đánh giá cao. Nhưng một khi chúng thu hút được lượng công chúng đáng kể trong thời buổi văn hoá đọc bị cạnh tranh gay gắt với văn hoá nghe nhìn thì không thể phủ nhận rằng chúng có những nhân tố gây được sức hấp dẫn lớn.
 
Con đường truyền lưu tác phẩm qua mạng tưởng như thuận lợi hơn con đường truyền miệng của văn học
dân gian nhưng hóa ra cũng lắm gập ghềnh. (Ảnh minh họa)
Ở nhánh thứ hai là các tác phẩm đăng trên các website văn học điện tử lại cho ta một hình dung rất khác về văn học mạng. Ở đây, các tác giả đã tận dụng tính chất tự do, tính chất không bị chi phối bởi sự kiểm duyệt của không gian công chính thống để triển khai những thực hành nghệ thuật của mình trên cả hai phương diện tư tưởng và thi pháp. Sự độc lập của nhánh văn học này với kênh chính thống được đặc biệt nhấn mạnh ở khuynh hướng thẩm mỹ. Các website văn học này trở thành đất cho những thể nghiệm văn học cực đoan nhất, mạnh mẽ nhất trong vài ba năm trở lại đây. Nhánh văn học này không đặt cho mình mục đích là nhằm vào sự đón nhận của số đông công chúng. Nó thách thức với thị hiếu thời thượng. Nó tự xác định vị trí đứng ở ngoại vi, vị trí của một dòng phụ lưu bên cạnh dòng văn chương đứng ở trung tâm, thuộc về chính lưu, sống vừa vặn trong không gian công chính thống.

Nhánh thứ ba - bộ phận văn học dân gian đương đại được sáng tác và lưu hành qua mạng với các thể loại giễu nhại, cười cợt chiếm ưu thế. Nhờ mạng internet, thể loại có tốc độ phát tán cực kỳ nhanh chóng, sức phổ cập hết sức rộng lớn. Điểm chung giữa loại hình văn học dân gian đương đại mạng với truyền thống nằm ở chỗ đều tồn tại trong một không gian phi chính thống, là tiếng nói của đại chúng, từ bộ phận bên trên của xã hội, tác giả chấp nhận vô danh, không sở hữu bản quyền…

Như vậy, nếu nhánh thứ nhất của văn học mạng Việt Nam góp phần định hình nên dòng văn học thị dân kiểu mới thì nhánh thứ hai của nó lại nhằm mục đích thách thức những ý niệm về văn học hiện có. Tất cả đã cho thấy văn học thực ra chỉ là những quy ước, những hiện tượng lịch sử không bất biến. Còn nhánh thứ ba là một dạng thời sự mạng, một kênh truyền thông của cư dân mạng. Sự tồn tại của cả ba nhánh văn học  này cho thấy văn học đương đại đang vận động với ý thức dân chủ hoá, phá vỡ sự quan liêu, sự cố thủ của cái trung tâm. Ít nhất, ở thời điểm này, văn học mạng đã góp phần làm đa dạng hoá diện mạo của nền văn học đương đại. 

Tuấn Minh