Độc đáo các sản phẩm từ dệt zèng của người Tà Ôi

(Cinet)- Những sản phẩm từ tấm zèng là lễ vật, trang phục không thể thiếu trong sinh hoạt cộng đồng hoặc các lễ hội quan trọng của đồng bào Tà Ôi vùng cao A Lưới, tỉnh Thừa Thiên – Huế.
 
Dệt zèng là nghề truyền thống có từ lâu đời của người dân tộc Tà Ôi.

Dệt zèng là nghề truyền thống có từ lâu đời của người dân tộc Tà Ôi, huyện miền núi A Lưới. Mỗi sản phẩm dệt zèng có giá trị về nhiều mặt, vừa là vật dụng, bảo đảm nhu cầu sinh hoạt vừa là tác phẩm nghệ thuật, thể hiện nét đặc trưng độc đáo trong kho tàng văn hóa tộc người Tà Ôi. Trải qua hàng trăm năm, nghề dệt zèng được người dân địa phương gìn giữ và lưu truyền.

Chị Ngô Thị Nhất (đồng bào dân tộc Tà Ôi) cho biết: Nghề dệt zèng của đồng bào Tà Ôi ở huyện A Lưới có từ rất lâu, được lưu truyền qua nhiều thế hệ, trong đó, vai trò người phụ nữ, người mẹ vô cùng quan trọng, bởi khi có con gái lớn lên đều phải biết dệt những tấm zèng truyền thống của dân tộc mình do chính người mẹ truyền lại. Con gái lớn đến tuổi lấy chồng, cô dâu còn phải dệt được tấm zèng đẹp để tặng người trong gia đình nhà chồng, đó còn là thước đo vẻ đẹp của những cô gái... Vì vậy, dệt Zèng đã trở thành nghề không thể thiếu trong đời sống sinh hoạt của đồng bào dân tộc.
 
Họa tiết hoa văn độc đáo .

Để nên những tấm zèng đa màu sắc, họa tiết hoa văn độc đáo, đồng bào phải tự tìm kiếm nguyên liệu. Sợi dệt truyền thống được sử dụng là sợi bông khai thác từ thiên nhiên, để tạo sợi và các màu sắc vàng, đen, xanh cho quá trình dệt cũng như tạo hoa văn. Những tấm vải dệt zèng thổ cẩm của người dân tộc Tà Ôi mang vẻ đẹp hoang sơ của núi rừng với khoảng 76 loại hoa văn khác nhau, mô phỏng những con suối, dốc cao, cây cỏ, chim rừng, đồ vật, con người và những ngôi sao trên bầu trời... có ý nghĩa đối với đời sống văn hóa tâm linh, khát khao về sự giao hòa giữa Trời - Đất và con người. Hoa văn thường thể hiện chủ yếu 3 loại hình là hình tam giác, hình thoi và hình đường thẳng.
 
Chèn cườm là một công đoạn phức tạp đòi hỏi nghệ nhân có tay nghề cao.

Giá trị nghệ thuật của zèng A Lưới là hoa văn trang trí trên nền vải zèng phản ánh sinh động môi trường cuộc sống, sinh hoạt văn hóa và thể hiện lòng yêu thiên nhiên, yêu quê hương, yêu con người và yêu dân tộc mình. Nghệ thuật trang trí hoa văn thể hiện nét đảm đang, giỏi giang của người phụ nữ A Lưới. Đỉnh cao của nghệ thuật sáng tạo hoa văn dân tộc Tà Ôi là kỹ năng chèn cườm kết hợp với hệ màu sắc trên nền vải. Đây được xem là nét văn hóa đặc sắc, thể hiện sự sáng tạo, cần mẫn và nghệ thuật thẩm mỹ trong văn hóa của người phụ nữ A Lưới, người thợ dệt đưa các hạt cườm trực tiếp vào sản phẩm để tạo nên hoa văn, không chỉ tạo bằng chỉ màu như dệt vải thổ cẩm ở những nơi khác. Chèn cườm là một công đoạn phức tạp đòi hỏi nghệ nhân có tay nghề cao mới thực hiện được. Người phụ nữ vừa dệt vừa phải xếp những hạt cườm vào những điểm cần tạo. Và việc làm xuất hiện cả hoa văn bằng sợi lẫn hoa văn bằng cườm là hết sức độc đáo.

Theo nghệ nhân dân gian nghề dệt zèng Hồ Thị Hợp, để tạo nên một tấm zèng đẹp, ngoài sự chuẩn bị nguyên liệu, bao gồm sợi vải, hạt cườm và lục lạc, từ những bàn tay khéo léo của người phụ nữ Tà Ôi, sự nhẹ nhàng uyển chuyển trên khung dệt và sự khéo léo, tỉ mỉ trong việc đính cườm đã tạo nên những hệ hoa văn độc đáo.
 
Những chiếc khắn đủ màu sắc.

Đối với người Tà Ôi những sản phẩm từ zèng đóng vai trò quan trọng trong đời sống hàng ngày, được đồng bào nơi đây coi trọng, chính vì vậy đa phần những sản phẩm zèng của bất kỳ một cá nhân nào dùng khi còn sống đều được chôn theo khi mất đi, người thân chỉ giữ lại một số rất ít những vật mà người sống thường hay dùng để tưởng nhớ đến người đã khuất, thông thường là cái khố, tấm áo, thắt lưng..., những đồ vật này được người thân gìn giữ rất cẩn thận, thường được cất dưới tủ nơi đặt bàn thờ, hoặc trong những nơi cất giữ đồ vật quan trọng của gia đình. Những sản phẩm zèng này chỉ được mang ra khi tổ chức cúng tế cho người đã khuất. Chính vì vậy, các hoa văn trên sản phẩm zèng của các đồng bào dân tộc ở huyện A Lưới hiếm khi gắn với thần linh, điều thiêng mà thường chỉ là những hình ảnh gần gũi với cuộc sống con người trên dãy Trường Sơn bao la hùng vỹ.
 
Những sản phẩm từ tấm zèng tạo nên bộ trang phục dân tộc truyền thống của đồng bào, không thể thiếu trong các lễ hội.

Năm 2016, “Nghề dệt Zèng” của người Tà Ôi được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là di sản văn hoá phi vật thể quốc gia. Đây là sự kiện không những có ý nghĩa hết sức quan trọng đối với đồng bào các dân tộc thiểu số A Lưới mà còn thể hiện sự quan tâm của lãnh đạo Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch, Ủy ban nhân dân tỉnh Thừa Thiên Huế trong việc bảo tồn, duy trì và phát triển những nét văn hóa đặc sắc của đồng bào dân tộc thiểu số huyện A Lưới, khơi dậy lòng tự hào dân tộc, tình yêu đối với nghề truyền thống của đồng bào các dân tộc ít người, đồng thời tạo điều kiện cho cộng đồng các dân tộc hiểu biết lẫn nhau, góp phần củng cố quan hệ thân thiết gắn bó giữa các dân tộc. Nâng cao nhận thức của người dân trong việc bảo vệ, giữ gìn và phát huy giá trị của di sản và đồng thời cũng là cơ hội cho sản phẩm zèng thổ cẩm được nhiều người biết đến, góp phần quảng bá, đa dạng hoá các sản phẩm du lịch của A Lưới.

Tin, ảnh: Lan Phạm