Nỗi lo cho một di sản văn hóa phi vật thể quốc gia- Bài 1

(Cinet) – Sau sự cố đáng tiếc xảy ra tại Lễ hội Chọi trâu Đồ Sơn (Hải Phòng), chưa bao giờ người dân Hải Phòng, cũng những người yêu mến lễ hội trên khắp mọi miền đất nước lại lo lắng cho “số phận” đứa con tinh thần của mình đến như vậy.
 
Lễ hội Chọi trâu Đồ Sơn là một lễ hội truyền thống của người dân vạn chài tại vùng biển Đồ Sơn. Ảnh: daidoanket.vn

Lễ hội Chọi trâu Đồ Sơn - Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia

Lễ hội Chọi trâu Đồ Sơn là một lễ hội truyền thống của người dân vạn chài tại vùng biển Đồ Sơn, Hải Phòng, diễn ra vào ngày 9 tháng 8 Âm lịch hàng năm. Lễ hội Chọi trâu Đồ Sơn có cách đây gần 1.000 năm, vào khoảng đời Vua Lý Thánh Tông. Trải qua nhiều giai đoạn thăng trầm của lịch sử, năm 1990, Lễ hội Chọi trâu truyền thống Đồ Sơn được khởi phục. Một trong những đặc điểm nổi bật của lễ hội Chọi trâu Đồ Sơn là tính cộng đồng liên làng với triết lý “Trống mọi làng cùng đánh, Thánh mọi làng cùng thờ” để tưởng nhớ công ơn của các vị thần, để cầu nguyện cho “nhân khang, vật thịnh”. Đồng thời, củng cố tinh thần đoàn kết, ý thức cộng đồng, duy trì kỷ cương làng xã.

Lễ hội Chọi trâu Đồ Sơn gồm 2 phần: Phần lễ và phần hội, phần lễ là những nghi lễ trang trọng thấm đẫm văn hóa tâm linh của người dân Đồ Sơn, trong đó có lễ dâng hương, gồm nhiều nghi thức và được tổ chức trang trọng. Nhân dân Đồ Sơn tổ chức phần lễ theo đúng nghi lễ của cha ông. Phần hội gồm 2 vòng thi của các “ông trâu”, vòng loại vào ngày 8/6 và vòng chung kết vào 9/8 (Âm lịch) hằng năm. Với những pha đấu gay cấn, dũng mãnh của các ông trâu thì đây là một lễ hội thể hiện tinh thần thượng võ của người dân Đồ Sơn.
Nghi lễ thỉnh chuông tại đền Nam Hải Thần Vương cầu mong một mùa lễ hội chọi trâu truyền thống được an vui. Ảnh: anhp.com.vn

Bằng những nỗ lực trong việc khôi phục, bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa của nhân dân Hải Phòng cũng như những giá trị văn hóa phi vật thể truyền thống độc đáo, vốn có của Lễ hội Chọi trâu Đồ Sơn, năm 2000, lễ hội này được Bộ VHTTDL công nhận là một trong 15 lễ hội lớn của cả nước, và năm 2013 được Bộ VHTTDL ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia ở Việt Nam. Đến nay, sau 27 năm liên tục tổ chức, lễ hội không ngừng được bảo tồn, phát huy các giá trị, hoàn thiện, nâng cao về quy mô, đồng thời vẫn giữ nguyên những yếu tố dân gian, giá trị văn hóa truyền thống.

Trước nguy cơ bị tước bỏ khỏi Danh mục

Như các báo đã đưa tin, ngày 1/7, tại vòng đấu loại của Lễ hội Chọi trâu Đồ Sơn (Hải Phòng) đã gặp sự cố hi hữu, con trâu số 18 đã bất ngờ quay đầu húc chết chủ. Ngay sau đó, Bộ VHTTDL và UBND TP Hải Phòng có văn bản yêu cầu Ban tổ chức dừng Lễ hội Chọi trâu Đồ Sơn 2017, làm rõ trách nhiệm cũng như nguyên nhân dẫn đến sự việc đáng tiếc trên.
 
Sự cố đáng tiếc  tại vòng đấu loại. Ảnh: Internet

Ngày 7/8, Thứ trưởng Trịnh Thị Thủy đã ký Quyết định số 3050/QĐ- BVHTTDL “Phê duyệt Kế hoạch tăng cường công tác quản lý, tổ chức Lễ hội Chọi trâu Đồ Sơn và các lễ hội, hội chọi trâu”, trong đó nêu rõ: “Kiểm soát việc thực hiện các biện pháp bảo vệ đã được cam kết tại Hồ sơ khoa học di sản văn hóa phi vật thể Lễ hội Chọi trâu Đồ Sơn đề nghị đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Nếu di sản văn hóa phi vật thể đã được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia không còn đáp ứng được tiêu chuẩn, quy chuẩn của Luật di sản văn hóa thì Bộ trưởng Bộ VHTTDL sẽ xem xét đưa di sản ra khỏi Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia”.
Thứ trưởng Bộ VHTTDL Trịnh Thị Thủy kiểm tra công tác tổ chức lễ hội sau sự cố.

Từ đó đến nay, đã có không ít tranh luận về việc nên hay không tiếp tục tổ chức Lễ hội Chọi trâu Đồ Sơn. Trước đó, một số lễ hội chọi trâu đã bị Bộ VHTTDL yêu cầu dừng tổ chức như lễ hội chọi trâu Phúc Thọ (Hà Nội), lễ hội cầu trâu Phú Thọ, lễ hội treo đầu trâu ở Yên Bái… Những lễ hội này mang nhiều yếu tố bạo lực, và hơn hết là được tổ chức thời gian gần đây chứ không phải là lễ hội truyền thống. Bộ VHTTDL chỉ cho phép tổ chức một lễ hội chọi trâu duy nhất là lễ hội Chọi trâu Đồ Sơn bởi đây là lễ hội có từ hàng trăm năm nay, được nhân dân Đồ Sơn tổ chức thường niên và trở thành lễ hội truyền thống mang tính quốc gia.

Chính vì tính chất khác biệt của Lễ hội Chọi trâu Đồ Sơn  nên đến nay có không ít tranh cãi về đặc thù văn hóa và tính chất bạo lực của lễ hội này, có ý kiến cực đoan cho rằng, đã cấm chọi trâu thì cấm hết, không nên có sự ngoại lệ nào…

Trên các diễn đàn mạng xã hội không khó nhận thấy, nhiều người gay gắt cho rằng, lễ hội này đã đến lúc dẹp bỏ vì “dã man”, vì “mục đích thương mại”, vì “biến tướng”… Nhiều ý kiến khẳng định việc trâu chọi đem ra thi đấu chẳng mang lại giá trị văn hóa tinh thần gì mà chỉ đáp ứng nhu cầu “thương mại” của mấy ông chủ trâu hay bán thịt trâu kiếm lời. Ngược với luồng ý kiến “dừng và dẹp lễ hội chọi trâu”, hầu hết người dân địa phương đều nêu quan điểm bảo vệ lễ hội này. Ngay cả các nhà khoa học, những nhà nghiên cứu văn hóa dân gian cũng có những cách nhìn khác.

Nhà nghiên cứu văn hóa, PGS. TS Trần Lâm Biền cho rằng, không còn nhận thấy các giá trị văn hóa truyền thống ở lễ hội chọi trâu ngày hôm nay nữa. “Lễ hội đang bị lợi dụng để trục lợi, khiến cho các yếu tố truyền thống bị sai lệch và trở nên méo mó. Từ bao giờ mà Lễ hội Chọi trâu Đồ Sơn chỉ được biết đến với các màn đấu đầu trâu bạo lực đến tóe máu?...”, ông Trần Lâm Biền đặt câu hỏi. Núp bóng tinh thần thượng võ, nhân danh truyền thống để tổ chức với nhiều yếu tố thương mại đang khiến cho những giá trị thiêng liêng của lễ hội bị mai một.

Ông Nguyễn Tam Thanh, cán bộ phúc lợi động vật, Tổ chức động vật châu Á khẳng định, Tổ chức luôn duy trì quan điểm phản đối các lễ hội có sử dụng động vật, bởi những tác động tiêu cực tới xã hội, con người và cả động vật. “Đó là nơi chen lấn, xô đẩy, tạo ra những tiếng hô hào kích thích tính hung bạo của động vật hoặc một số hành vi tàn bạo khác. Lễ hội liên quan đến động vật còn là nơi tạo sự sợ hãi, trơ lì về mặt cảm xúc của những người tham gia, chứng kiến”, ông Thanh nói. 
 
Nhà nghiên cứu văn hóa, PGS, TS Trần Lâm Biền. Ảnh: Lã Lương

Từ một góc nhìn khác, TS. Trần Hữu Sơn, Phó Chủ tịch Thường trực Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam lại nhận định, không thể vì một sự cố mà cấm cả Lễ hội Chọi trâu Đồ Sơn. Đó là cách làm cực đoan và không phù hợp với tư duy quản lý hiện nay. Theo TS.Trần Hữu Sơn, cần tổ chức các tọa đàm, hội thảo khoa học để thu thập ý kiến của các chuyên gia, nhà quản lý, chính quyền địa phương và tâm nguyện của cộng đồng. “Dừng hay không thì cũng phải nghiên cứu kỹ lưỡng, bài bản chứ không chỉ bằng một mệnh lệnh là xong. Thay vì cấm thì hãy nghiên cứu, xem xét, rà soát lại toàn bộ những lỗi dẫn đến tai nạn đó…”, TS. Trần Hữu Sơn nói.

GS.TS Vũ Minh Giang, Phó chủ tịch Hội đồng di sản văn hoá quốc gia đưa ra quan điểm, đừng so bì các lễ hội văn hoá với nhau bởi mỗi lễ hội đều có tính vùng miền, nên đối xử với lễ hội văn hoá bằng những cách văn hoá. Dù Bộ VHTTDL có công nhận hay không, Lễ hội Chọi trâu truyền thống Đồ Sơn luôn là di sản văn hoá của người dân Đồ Sơn, Hải Phòng nói riêng và cả nước nói chung. Việc có tổ chức hay không phải lấy ý kiến của người dân Đồ Sơn.

Sau hơn 2 tháng kể từ khi xảy ra sự cố đáng tiếc, bên cạnh những ý kiến ủng hộ, cũng có những ý kiến không ủng hộ việc tiếp tục tổ chức Lễ hội Chọi trâu Đồ Sơn. Hơn ai hết người dân Hải Phòng nói riêng, và những người yêu mến lễ hội trên khắp các tỉnh thành cả nước nói chung như ngồi trên "đống lửa". Trước tình hình này, Bộ VHTTDL đã tổ chức buổi Tọa đàm lấy ý kiến từ các nhà khoa học, những nhà nghiên cứu văn hóa, các cơ quan chuyên môn về việc nên hay không nên tiếp tục duy trì tổ chức lễ hội.

Lan Anh (Còn tiếp)