Hiểu linh vật Việt để thêm yêu văn hóa dân tộc

(Cinet)- Sau ba năm ra đời, Công văn 2662 được coi là châm ngòi nổ cuộc chiến với linh vật ngoại lai, việc sử dụng, trưng bày, sản xuất, cúng tiến các biểu tượng, linh vật đã được mọi người nhìn nhận lại một cách cẩn trọng, nghiêm túc, khoa học.

Bài liên quan:  >> Nói không với linh vật ngoại lai: Chuyên gia hiến kế


Trong vòng 20 năm trở lại đây, vấn đề bảo tồn và phát huy giá trị di sản trong giai đoạn hội nhập, được đặt ra vô cùng bức thiết. Đáng lo ngại, văn hóa ngoại lai đã xâm nhập vào những nơi tâm linh, tín ngưỡng, những di tích đã được xếp hạng, làm phá vỡ cảnh quan, biến dạng các di sản văn hóa truyền thống Việt Nam, vi phạm Luật di sản văn hóa. Thay vào đó là các công trình, các sản phẩm biểu tượng xa lạ với văn hóa người Việt, tạo nên hình ảnh văn hóa Việt Nam méo mó sai lạc. Bản sắc văn hóa Việt Nam có nguy cơ bị mờ nhạt, bị hòa tan vào dòng chảy hội nhập.
 
Linh vật ngoại lai xuất hiện "nhan nhản" tại các di tích. (Ảnh: Hà Tuấn)

Ngày 8/8/2014, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã có công văn số 2662/BVHTTDL-MTNATL về việc không sử dụng biểu tượng, sản phẩm, linh vật không phù hợp với thuần phong mỹ tục Việt Nam. Sau 3 năm thực hiện, đến nay Công văn số 2662 đã được sự đồng thuận cao của dư luận xã hội, sự chuyển biến mạnh mẽ trong công tác bảo tồn phát huy di sản văn hóa, ý thức cộng đồng trong việc sử dụng sản phẩm văn hóa được đẩy mạnh.

Sự đồng thuận của xã hội

Sau khi Công văn 2662 được ban hành, trên các phương tiện truyền thông, mạng xã hội… liên tục có nhiều bài viết đưa tin, trao đổi, tỏ thái độ và ý kiến đồng tình ủng hộ chủ trương của Bộ VHTTDL không sử dụng biểu tượng, sản phẩm, linh vật không phù hợp với thuần phong mỹ tục Việt Nam. Nhiều cơ quan truyền thông luôn bám sát những vấn đề công văn đã nêu. Nhiều nhà nghiên cứu đã có những bài viết, trao đổi, phân tích rõ sự cần thiết phải bảo tồn và phát huy những giá trị văn hóa của dân tộc, loại bỏ yếu tố lai căng không phù hợp với thuần phòng mỹ tục Việt Nam.

Việc sử dụng, trưng bày, sản xuất, cúng tiến các biểu tượng, linh vật đã được mọi người nhìn nhận lại một cách cẩn trọng, nghiêm túc, khoa học. Những vấn đề liên quan tới kiến thức về lịch sử, văn hóa, thẩm mỹ… của cá nhân và cộng đồng đều được nhìn nhận từ những khía cạnh mà công văn đã đề cập tới. Vấn đề sử dụng biểu tượng trang trí, hay sản phẩm văn hóa nước ngoài, vấn đề bảo tồn, phát huy giá trị di săn văn hóa dân tộc trong giai đoạn giao lưu và hội nhập quốc tế đã được bàn luận sôi nổi trên các diễn đàn.

Tại các địa phương, nhiều di tích bày đặt sư tử đá kiểu Trung Quốc, đèn đá kiểu Nhật Bản, lư hương đá, các đồ thờ, đồ trang trí không nằm trong danh mục hồ sơ xếp hạng di tích đã tự di dời, gỡ bỏ; nhiều công sở, nhà dân đã tự động di dời các biểu tượng, linh vật ngoại lai, không phù hợp. Nhiều người đã tự trang bị kiến thức về lịch sử, thẩm mỹ truyền thống để đáp ứng nhu cầu sinh hoạt và hưởng thụ văn hóa theo xu hướng tìm về bản sắc dân tộc.

Quảng bá tuyên truyền: Nói không với linh vật ngoại lai

Ngay sau khi ban hành công văn, Lãnh đạo Bộ VHTTDL đã chỉ đạo thúc đẩy công tác tuyên truyền, vận động, quảng bá văn hóa truyền thống. Cuối năm 2014 đến đầu năm 2015, Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam đã liên tục tổ chức Triển lãm Hình tượng sư tử và nghê trong nghệ thuật điêu khắc cổ Việt Nam các địa phương như Hà Nội, Đà Nẵng, TP. Hồ Chí Minh, Cần Thơ, Đắc Lắk, Thái Nguyên. Trong thời gian trưng bày hàng vạn lượt khách trong nước và quốc tế tới tham quan. Triển lãm đã để lại ấn tượng tốt đẹp trong công chúng, góp phần tích cực trong công tác quảng bá giá trị di sản của Việt Nam.
 
Di dời sư tử đá kiểu Trung Quốc ra khỏi di tích. (Ảnh: Hà Tuấn)
Ngày 28/10/2015, Bảo tàng Lịch sử Quốc gia đã Triển lãm chuyên đề Linh vật Việt Nam trưng bày tượng các linh vật rồng, nghê, sư tử... Qua bộ sưu tập này, có thể thấy rõ dấu ấn văn hóa độc đáo trong đời sống của người dân đất Việt, đồng thời cảm nhận được tài hoa của các thế hệ nghệ nhân nước ta. 

Ngày 22/11/ 2016, tại Bảo tàng Hà Nội, Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội phối hợp với Nhóm Đình làng Việt tổ chức Triển lãm Linh vật Việt, Triển lãm trưng bày tư liệu hình ảnh về linh vật trong các di tích tại Hà Nội, hiện vật bảo tàng, ngoài ra còn trưng bày các sản phẩm linh vật do các nghệ nhân phục chế, chế tác, hình ảnh 3D các tượng linh vật…

Cục Mỹ thuật, Nhiếp ảnh và Triển lãm đã tổ chức cuộc thi và Triển lãm Tác phẩm điêu khắc, biểu tượng kiến trúc đặt trước các trụ sở, tòa nhà, khu đô thị, công viên, nơi công cộng; Sở VHTTDL Đà Nẵng tổ chức cuộc thi mẫu linh vật thu hút đông đảo nhà điêu khắc tham gia…

Các hoạt động đó đã được công chúng đón nhận như bài học về sự hình thành và phát triển hình tượng linh vật trong mỹ thuật truyền thống, tạo hiệu quả tuyên truyền về văn hóa truyền thống, đặc biệt là thế hệ trẻ.

Ngoài những hoạt động của nhà nước, thời gian qua nhiều cá nhân đã tiến hành quảng bá văn hóa, biểu tượng, sản phẩm linh vật truyền thống của Việt Nam như: Công ty điêu khắc Liên Vũ và Hội quán Di sản, Gỗ Giang, Bảo tàng Gốm sứ Hà Nội, em Nguyễn Trí Quang… và nhiều nghệ sỹ, nghệ nhân đã tiến hành thực hiện, số hóa, phục chế một số mẫu tượng linh vật truyền thống.

Một số tỉnh Bắc Ninh, Bắc Giang, Thanh Hóa, Nam Định, Đà Nẵng… nơi có các làng nghề truyền thống, nghệ nhân mộc, đá, đồng cũng đã hưởng ứng tạo tác linh vật nghê, sư tử… đồ thờ theo phong cách nghệ thuật truyền thống và các sản phẩm được khách hàng đón nhận.

Nhận diện linh vật truyền thống

Theo Cục Mỹ thuật, Nhiếp ảnh và Triển lãm, hiện nay vẫn còn một bộ phận người dân (có cả cán bộ làm công tác quản lý Nhà nước) không biết, không phân biệt được tượng, hiện vật ngoại lai, nguồn gốc xuất xứ của các sản phẩm ngoại lai với các sản phẩm truyền thống của Việt Nam.

Thêm nữa, nhiều người dân không biết việc cúng tiến tượng linh vật, đồ thờ vào di tích lịch sử văn hóa mà chưa được sự đồng ý của cơ quan quản lý Nhà nước là vi phạm Luật Di sản văn hóa. Bên cạnh đó, nhiều sách giới thiệu hoa văn trang trí, tượng… truyền thống của nước ngoài, đặc biệt của Trung Quốc được phát hành với giá thành rẻ, các nghệ nhân dễ dàng tiếp cận các ấn phẩm này, mua về và lấy mẫu sử dụng để chế tác các sản phẩm của mình. Từ đó, sản phẩm mang yếu tố của nước ngoài được nhân bản và phát triển mạnh… khiến nguy cơ quay trở lại của linh vật ngoại lai vẫn đang hiện hữu.
 
Thứ trưởng Đặng Thị Bích Liên tham quan di tích tại đền Vua Đinh (Ninh Bình).
Để khắc phục những vấn đề hạn chế đó, Bộ VHTTDL đã giao nhiệm vụ cho Cục Mỹ thuật, Nhiếp ảnh và Triển lãm chủ trì phối hợp cùng các cơ quan trong và ngoài Bộ thực hiện Kế hoạch tập huấn, tuyên truyền thực hiện Công văn 2662.

Tại Hội nghị vừa diễn ra tại Ninh Bình, các nhà quản lý, các nghệ nhận, các nhà khoa học có dịp trao đổi tại thực địa, nắm rõ hơn giá trị di sản nghệ thuật truyền thống của địa phương, nhằm tiếp thu tinh hoa, ứng dụng sáng tạo trong các sản phẩm mới, đáp ứng nhu cầu sử dụng các sản phẩm truyền thống của xã hội, thúc đẩy sự phát triển bền vững của các làng nghề truyền thống. Đồng thời, các đại biểu cũng có những trao đổi cụ thể, khoa học cùng tìm ra được những giải pháp cho việc quản lý di sản cũng như việc sản xuất thủ công mỹ nghệ hiệu quả, đáp ứng nhu cầu bảo tồn và phát huy giá trị di sản.
 

Thứ trưởng Bộ VHTTDL Đặng Thị Bích Liên cho rằng điều quan trọng nhất là chúng ta phải tuyên truyền, để cho nhân dân thêm yêu quý và thấy được giá trị đẹp của các linh vật Việt. Từ yêu quý rồi phải nâng niu và trân trọng, và đương nhiên nâng niu trân trọng thì cộng đồng sẽ đặt nó ở những vị trí trang trọng, tương xứng với giá trị của nó.

Nguyên Hà (t/h)