Bảo hộ quyền tác giả qua các giai đoạn

Sẽ là không phải nếu chỉ ở lúc tham gia Công ước Berne chúng ta mới quan tâm đến vấn đề bản quyền và khi đã tham gia rồi thì coi như xong không bàn nữa. Chúng ta buộc phải trở lại vấn đề bản quyền đã được bàn đến sôi nổi trước lúc tham gia Công ước Berne. Bởi vì trong thực tế, chúng ta mới chỉ bắt đầu manh nha đối diện với vấn đề bản quyền thực sự mà thôi.

Vấn đề bản quyền sở dĩ được đặt ra là do tính đặc thù của các sản phẩm sáng tạo trí tuệ và sự sử dụng của cộng đồng xã hội. Người châu Âu cận đại đưa vấn đề này vào sự điều chỉnh bằng pháp luật theo hướng cho các tác giả của các sản phẩm này được hưởng một số quyền mang tính độc quyền nhất định, về vật chất và tinh thần khi tác phẩm đó được sử dụng trong xã hội.

Các quyền về vật chất là tương đối (tác giả phải được hưởng một phần lợi nhuận do việc bán sản phẩm cho người tiêu dùng; những người thừa kế còn được hưởng quyền này một số năm sau khi tác giả mất); các quyền tinh thần là tuyệt đối (tên tác giả phải luôn luôn được gắn với tác phẩm, tính toàn vẹn của tác phẩm phải được bảo đảm, tác giả được quyền khiếu kiện hoặc trả lời công khai,…).

Người châu Á không đặt ra vấn đề bản quyền một cách rạch ròi như người châu Âu, nghĩa là phải bảo hộ tác quyền như thế nào, trong thời gian bao lâu. Những vấn đề như vậy, khi bước vào thời hiện đại đều phải học từ châu Âu.

Việc bảo hộ về mặt kinh tế chỉ là tương đối, mỗi nước có thể có những quy định khác nhau. Chẳng hạn như bảo vệ trong thời gian tác giả sống, sau khi tác giả đã mất bao nhiêu năm đó, rồi được tiêu dùng tự do không phải trả tiền cho tác giả nữa. Nhưng về mặt tinh thần thì đó là sự bảo hộ vĩnh viễn. Tác phẩm mãi mãi được bảo hộ sự nguyên vẹn, chống lại những xuyên tạc bóp méo.

Các quy phạm về bản quyền như trên rõ ràng là gắn với xã hội hiện đại, văn minh, có sự minh bạch về các quan hệ kinh tế - xã hội. Nói cách khác, gắn với một xã hội mà các lĩnh vực văn hoá, khoa học, văn nghệ…đã xuất hiện phạm trù tác giả. Đây là điều xưa kia, nhất là ở châu Á, hầu như chưa từng biết đến. Ngay khi đã ghi nhận tác giả rồi, cũng chưa dễ có các quy phạm bản quyền. Như trường hợp nước Trung Quốc dù có lịch sử sáng tạo lâu đời nhưng dường như không nghe nói có đặt ra vấn đề bản quyền.

Còn ở Việt Nam, ngày xưa, khi một ai đó trong dân gian nghĩ ra một câu ca, một bài vè, thì sau đó mọi người mặc sức loan truyền; và khi dùng lại câu ca, bài vè ấy, người ta cứ việc thêm bớt, cắt sửa tùy ý, không quan tâm tới việc hướng tới một bản chính nào cả. Bởi vì khi đó chưa nảy sinh phạm trù tác giả.

Như vậy, vấn đề bản quyền gắn liền với sự ra đời của tác giả hiện đại. Người ta chỉ nghĩ nhiều đến các luật bản quyền dưới khía cạnh kinh tế. Nhưng thực chất vấn đề là bảo vệ tác giả và tác phẩm của con người trên nhiều lĩnh vực .

Vấn đề bản quyền là vấn đề mà trước sau gì một xã hội văn minh, hiện đại cũng phải đến và đã đến. Với Việt Nam, khi tham gia công ước rồi cần có các bước cụ thể hóa, đưa luật vào đời sống, tránh phiền phức về sau. Mục tiêu của mọi luật, mọi công ước đều là để phát triển, vì quyền lợi của cộng đồng xã hội, của người dân để làm tốt điều đó.

Luật bản quyền sinh ra, mục đích chính, không phải để tác giả lấy làm “cẩm nang” mang đi tự bảo vệ  tác phẩm của mình, không phải để từng tác giả đi đòi tiền, mà là để xã hội có trách nhiệm bảo vệ họ. Thậm chí có thể tác giả sáng tác xong rồi thì không cần quan tâm đến tác phẩm của họ được sử dụng ra sao, nhưng xã hội có trách nhiệm bảo vệ tác phẩm của họ, chính là bảo vệ những giá trị để xã hội cùng được hưởng thành quả đó. 

Vấn đề là chúng ta phải hình thành cho được một thứ văn hóa ứng xử đối với các giá trị chân chính. Chúng ta không chỉ đối xử với quốc tế qua Công ước Berne mà còn đối xử với các tác giả của chúng ta qua luật bản quyền của chúng ta nữa. Chúng ta cần có những động tác để Việt Nam được hưởng và thực hiện quyền ưu đãi, miễn trừ của Công ước Berne đối với các nước đang phát triển, thậm chí là đầu tư tích cực để mua bản quyền cho dân dịch, dân đọc, dân học.

Theo Tiền phong

Bình luận

* Vui lòng nhập bình luận tiếng Việt có dấu

Tin khác