Độc đáo nghi lễ lẩu Then của người Tày

(Cinet) - Then là một hình thức sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng lâu đời của người Tày ở miền núi phía Bắc Việt Nam với thế giới tâm linh đa thần, phản ánh trong nó nhiều nét đẹp truyền thống văn hoá của đồng bào.

Được nuôi dưỡng và phát triển trong dân gian nên Then phản ánh những tâm tư nguyện vọng chính đáng của người Tày qua nhiều thế hệ. Đó là những mong muốn rất bình dị của người nông dân: có thóc gạo, trâu bò, gà vịt đầy nhà, cha mẹ già trường thọ, gia đình hoà thuận yên vui, con cái hiếu thảo trưởng thành. Đối với những người làm nghề cúng bái thì làm nghề được linh nghiệm, được dân làng tín nhiệm mang lại vẻ vang cho gia tộc.

Những ước nguyện này được thể hiện chủ yếu qua lời cầu khấn và nội dung từng nghi lễ cụ thể, lẩu Then tạ ơn hay còn gọi là Khao Sluông và Khai Bjoóc là những nghi lễ tạ ơn của thày Then đối với các thần linh đã độ trì.
 
Độc đáo nghi lễ lẩu Then của người Tày - ảnh 1
Nghi thức quét lẩu với cây mía. Ảnh: vinaculto

Trước buổi làm lễ, mọi người trong nhà của Then được làm lễ quét dọn lại nhà cửa, trang trí lại bàn thờ, chuẩn bị bột nếp làm bánh, om để ủ rượu, gạo, giấy màu, đèn, hương,…và thông báo cho dân bản biết, mời mọi người đến chung vui. Gia chủ đi mời thầy cả, các bạn tràng, con tràng đến làm lễ. Ngoài ra, gia chủ còn cần thêm 2 người phục vụ việc châm hương, rót rượu. Đó phải là những người có cuộc sống gia đình hạnh phúc, con cái chăm ngoan, hiếu thảo. Các bà Then chuẩn bị đồ nghề, quần áo, đàn tính, …Đây là dịp để đại gia đình sum họp, làng xóm đến chung vui, mỗi người một việc để chuẩn bị cho cuộc Then.

Đồ lễ dâng cúng cũng là những sản vật của mùa xuân đầy tinh khiết thể hiện được lòng thành của các Then dưới hạ giới dâng lên chúa trời. Lễ vật mà họ mang lên cúng tiến mường trời là những sản vật họ tự nuôi trồng, săn bắt hoặc hái lượm được mà qua đó đã phản ánh được phương thức lao động sản xuất của họ với thịt lợn, gà, xôi, bánh, hoa quả…
 
Độc đáo nghi lễ lẩu Then của người Tày - ảnh 2
Nghi thức cúng đệ tử của thày Then. Ảnh: vinaculto

Thông thường, lễ Then được tiến hành trong 3 ngày và tùy theo khả năng và điều kiện của thày Then mà 3 năm thực hiện 1 lần và trước 7 hoặc 21 ngày làm Then, thầy Then phải ăn chay, giữ cơ thể sạch sẽ, tâm hồn thanh bạch để gặp thần linh. Khi chuẩn bị tiến hành lễ, thầy Then phải thực hiện những quy định kiêng rất khắt khe như: không được đi qua dây phơi quần áo của phụ nữ; không ăn thịt trâu, bò, chó, mèo vì quan niệm những con vật này là bẩn thỉu, uế tạp; Không được nói tục…

Mở đầu, thầy then cầm chén nước, lá đào, cây than thảo để tiến hành giải hết các uế tạp trong bàn thờ Then, trong nhà để mọi thứ thanh sạch: “Giải đi bàn thờ hướng, bàn sơn thờ việc, giải (tẩy) quạt che hương, dàn ngâm khúc nhạc, giải ngựa 9 dây, giải hương cây thúc, giải mọi thức, giải đủ, giải mọi thứ đi”.

Con đường lên mường trời của họ được ước lệ, hiện lên như mường đất nơi mà họ sinh sống như là sự lộn ngược của thế giới trần gian. Nó cũng bao gồm cảnh vật, rừng núi, chim muông, sông suối, chợ búa buôn bán làm ăn..
 
Độc đáo nghi lễ lẩu Then của người Tày - ảnh 3
Nghi thức nhảy múa trong Lẩu Then. Ảnh: vinaculto

Nhiều chương đoạn trong lời hát Then đã miêu tả khá sinh động về một không gian miền núi đầy chất hoang dã thuở trước: Núi rừng thâm u rậm rạp nhiều thú hoang, rắn rết, ve kêu vượn hót, đường đi khúc khuỷu, lên thác xuống ghềnh,...

Tiếp theo, nghi thức quét lẩu, quét tạm bjoóc (quét trạm hoa nhà Then) được thày Then và các đệ tử tiến hành với việc sử dụng cầm cây mía - tượng trưng cho cây gậy thần thong, đi từ bàn thờ đến trạm binh mã (nơi để lễ vật bách gia trăm họ cung tiến) để quét, với mong muốn mọi thứ thanh sạch để lên Mường trời, khao binh khao mã nhà tướng. Thày Then và các đệ tử thực hành hành trình tiễn lễ lên các cung cửa từ tổ công, thành hoàng trong tưởng tượng với các đồ vật tượng trưng, họ sẽ phải vượt qua rừng vầu, tre, trúc đến nơi rừng già, săn hươu nai, mua trâu ở xứ lạ để tế ông Khuông ông Khắc, vượt qua biển cả, lên Mường trời tiễn lễ vật lên nhà tướng ở cung tiền, tiến hương hoa lên Phật tổ, Bồ tát, Tây Vương Mẫu, cuối cùng se đại trâm, đại kỳ lên thiên đình, vào cửa vua.

Thầy Then tiến hành nghi thức cùng với lời then… Trong nghi lễ khao Sluông, thầy Then sẽ thỉnh ông Sluông Báo về nhập vào bản thân mình, bước đi uốn lượn như con thuồng luồng để trèo ghẹo, mua bán hoa – khai bjoóc với các khỏa ở dương thế. Những người tham gia lễ cùng thày Then sẽ nhập vai để đối đáp kiểu trò diễn bằng lời hát then.
 
Độc đáo nghi lễ lẩu Then của người Tày - ảnh 4
Phần hội với hát Then cùng đàn tính. Ảnh: vinaculto

Như vậy, đây là một cuộc diễn xướng nghệ thuật tổng hợp,có múa, hát, trò diễn,… Với giai điệu Then, lúc trầm lúc bổng, khi trang nghiêm, khi rộn ràng, khi thanh tao, khi lâm li, thống thiết… cuốn hút người hát, người múa và cả du khách tham dự vào một thế giới ước lệ tưởng chừng không bao giờ dứt.

Những nghi thức trên đã phản ánh được trong nó nhiều nét đẹp trong truyền thống văn hoá của người Tày, thể hiện tinh thần “uống nước nhớ nguồn”, “ăn quả nhớ kẻ trồng cây” trong tâm lý người Việt Nam nói chung. Ở đó còn hội tụ những tài hoa nghệ thuật trong dân gian. Những thầy Then bằng công việc của mình đã góp phần đắc lực vào việc phổ biến và lưu truyền nghệ thuật biểu diễn thông qua các hình thức biểu diễn như múa, diễn trò, nhập đồng... Đặc biệt người xem được thưởng thức vẻ đẹp tinh tế, sự phong phú và cuốn hút của các điệu múa dân gian Tày.

Lan Anh (tổng hợp)

Bình luận

* Vui lòng nhập bình luận tiếng Việt có dấu

Tin khác