Bảo tồn và phát huy nghệ thuật hát Then ở Thái nguyên

Then là một loại hình nghệ thuật độc đáo trong kho tàng âm nhạc cổ truyền Việt Nam. Nó phản ánh một cách sinh động về cuộc sống tinh thần và phong tục tập quán tín ngưỡng của người Tày - Nùng.

Nhưng, cũng như một số địa phương khác, hát then đàn tính ở Thái Nguyên đang đứng trước nguy cơ bị mai một. Trước tình hình đó, ngành VHTT đang có những biện pháp tích cực nhằm bảo tồn và phát huy vốn văn hóa cổ truyền này.
Đối với đồng bào dân tộc Tày - Nùng, then chiếm một vị trí quan trọng trong đời sống văn hóa tinh thần. Nó được lưu truyền từ đời này qua đời khác từ hàng nghìn năm nay. Nghệ thuật then được sử dụng nhiều trong các dịp lễ hội, ma chay, cưới xin... Ngày nay, then không chỉ dùng trong nghi lễ cúng bái mà còn được phát triển và sử dụng rộng rãi trên sân khấu. Đó là những tác phẩm ca ngợi Đảng, Bác Hồ, ca ngợi cuộc sống đổi mới mang đậm màu sắc dân tộc, những bài ca, như: Trăng soi đường Bác, Lời then ơn Đảng -  Bác Hồ, Thái Nguyên quê noọng, Lời cây đàn tính... Tuy nhiên, do một số nguyên nhân khách quan vốn văn hóa cổ truyền này đang ngày càng mai một, một số làn điệu then cổ có nguy cơ bị mất đi, số lượng người yêu mến nghệ thuật then cũng giảm đi rõ rệt.
Trước tình hình đó, Bộ VHTT đã đặc biệt chú trọng đến công tác bảo tồn và phát triển nghệ thuật then bằng cách tổ chức nhiều hoạt động như: "Liên hoan hát then - đàn tính toàn quốc lần thứ I" được tổ chức tại Thái Nguyên năm 2005 và "Hội nghị bảo tồn và phát huy nghệ thuật then trong giai đoạn hiện nay" tổ chức tại tỉnh Lạng Sơn (tháng 4-2006). Ngành VHTT Thái Nguyên cũng đã sớm bắt tay vào việc sưu tầm và lưu giữ các làn điệu then cổ mà người sở hữu kho tàng vô giá này hầu hết là những nghệ nhân cao tuổi. Vừa qua, Nhà Văn hóa tỉnh đã sưu tầm có chọn lọc, ghi chép, thu thanh 15 làn điệu then cổ cùng các "ngón đàn" của 15 nghệ nhân. Tiêu biểu là các nghệ nhân: Nông Văn Khang, Nguyễn Trùng Dương (Phú Lương), Nguyễn Văn Lanh, Lưu Xuân Lai (Định Hóa); Ma Văn Tào (Võ Nhai); Bích Hồng (TP Thái Nguyên)... Trong đó, ông Ma Ngọc Chỏi (Phường Quán Triều) và ông Lưu Xuân Lai (xã Phúc Chu - Định Hóa) là những nghệ nhân biết chế tác đàn tính. Theo thống kê sơ bộ của Nhà Văn hóa tỉnh thì các nghệ nhân tuổi từ 60 trở lên chiếm tỷ lệ rất cao (70%). Một số nghệ nhân tiêu biểu đã có tuổi cao, vì vậy, để gìn giữ và phát triển nghệ thuật then thì ngoài việc quan tâm đến các nghệ nhân cao tuổi thôi thì chưa đủ mà cần phải chú trọng đến việc bồi dưỡng, đào tạo đội ngũ nghệ nhân kế cận.
Hiện nay, ở Thái Nguyên, then là một môn học chính thức của khoa Dân tộc, Trường Cao đẳng VHNT Việt Bắc. Nhà Văn hóa tỉnh cũng thường xuyên tổ chức các lớp tập huấn hát then đàn tính cho cán bộ văn hóa tại các cơ sở có người Tày - Nùng, sưu tầm và dàn dựng một số lễ hội có sử dụng nghệ thuật then như: Lễ hội lồng tồng, Lễ hội cầu mùa, lễ cấp sắc... Ngoài ra, việc truyền dạy hát then trong gia đình, dòng họ, xóm bản cũng đang được phát huy tại các huyện Định Hóa, Phú Lương. Nhà Văn hóa tỉnh cũng đang có kế hoạch thành lập CLB hát then để làm nòng cốt cho hoạt động gìn giữ và khai thác các làn điệu then, vừa tạo sân chơi bổ ích cho những người yêu thích then và khai thác các làn điệu then, đồng thời khuyến khích hội viên CLB cải biên, đặt lời mới cho một số làn điệu then.
Tuy nhiên, việc sưu tầm và phát triển nghệ thuật then ở Thái Nguyên còn gặp rất nhiều khó khăn, đội ngũ nghiên cứu sâu về đề tài này hiện nay còn rất khiêm tốn: chỉ có nhạc sỹ Đỗ Minh và các ông Triệu Doanh, Nguyễn Thanh Bình, Hoàng Tuân, còn đội ngũ sáng tác các làn điệu then mới thì thực sự là không có. Chỉ có một số nghệ nhân có thể đặt lời mới cho then như các nghệ nhân: Bích Hồng, Nông Văn Khang, Dương Thị Bời, còn đoàn nghệ thuật Thái Nguyên thì rất hiếm thấy dàn dựng các tiết mục then do thiếu các sáng tác có chất lượng để xây dựng thành tác phẩm sân khấu đỉnh cao.
Việc bảo tồn và phát huy nghệ thuật then trong giai đoạn hiện nay là một vấn đề cần thiết. Làm được điều này không chỉ cần đến sự nỗ lực của riêng ngành VHTT mà còn cần đến sự cố gắng, tâm huyết của các nghệ nhân, đồng bào dân tộc Tày - Nùng và cả những người dân yêu quý nghệ thuật then để then mãi mãi là tài sản quý giá của dân tộc.

Theo Tạp chí văn hoá

Bình luận

* Vui lòng nhập bình luận tiếng Việt có dấu

Tin khác