Bình vôi ở Bình Định

Bình Định là một trong những địa phương có lượng bình vôi khá nhiều và đa dạng về loại hình. Điều độc đáo là ở Bình Định, tìm thấy nhiều loại bình vôi của nhiều thời kỳ khác nhau, trong đó, có cả những bình vôi của người Chăm.

Các loại bình vôi trong nền văn hóa Chămpa trưng bày tại Bảo tàng Bình Định.Các loại bình vôi trong nền văn hóa Chămpa trưng bày tại Bảo tàng Bình Định.

Sưu tập bình vôi

Có thể nói, bình vôi thì bất cứ người sưu tầm đồ cổ nào ở Bình Định, ít hay nhiều, đều có. Nhưng người sưu tập được nhiều bình vôi nhất, đến nay ở Bình Định là ông Tuấn Phú (số 119, đường Lê Lợi, TP. Quy Nhơn).

Ông Tuấn Phú cho biết: “Tôi mê đồ cổ từ ngày còn nhỏ, tính ra đến nay cũng đã được hơn ba chục năm sưu tập, nhưng lại mới sưu tập bình vôi từ hai năm nay. Ban đầu thì chỉ nghĩ đơn giản, rằng bình vôi là vật dụng thể hiện sinh động nhất văn hóa cổ truyền của người Việt, hơn thế, giá lại “mềm”. Chỉ cần hai, ba trăm triệu là có thể sưu tầm được một bộ sưu tập bình vôi kha khá, lại rất dễ mua. Trong khi, bộ đồ trà chỉ gồm bốn chén, hiệu đề chữ nhật, đã có giá hai trăm triệu đồng rồi. Nghĩ vậy, tôi chú tâm sưu tập bình vôi. Cũng chẳng phải đi đâu săn lùng cho xa xôi, ai có đồ thì đem lại, có điều, mình trả cao hơn một chút”.

Đến nay, bộ sưu tập bình vôi của ông Tuấn Phú, đã có khoảng 70 đến 80 chiếc. Tuy chưa phân loại cụ thể, nhưng theo ông Phú, bộ sưu tập của ông có hàng chục loại hình, với 5 đến 6 đời. Trong đó, nhiều nhất là gốm Việt với đồ Chu Đậu, đồ thời Lý - Trần; một số bình bát Trung Quốc và bình vôi của người Chăm… Có bình vôi được làm bằng sứ, tráng men trắng hoặc xanh, trang trí bằng những hình vẽ nhẹ nhàng, thơ mộng, hoa lá cỏ cây…; lại có loại làm bằng sành, men màu, đơn sắc, thể hiện một vẻ đẹp giản dị, khiêm cung, mà cuốn hút đến lạ thường…

Ông Tuấn Phú cho biết thêm: “Nếu như trước đây 5 năm, những loại bình vôi cổ này chỉ từ vài chục đến vài trăm ngàn đồng, cái nào cao nhất cũng cỡ 1 triệu đồng, thì nay, những chiếc bình bát có giá từ 6 đến 7 triệu đồng, bình Chu Đậu đẹp giá khoảng 3 triệu đồng, còn bình sành và đất nung thì giá từ 1 triệu đồng trở lại. Nhưng bên cạnh đó, để có bộ sưu tập bình vôi này quả là một sự may mắn, có cái duyên với đồ. Bởi chơi đồ cổ, nhiều khi có tiền đó, nhưng chưa chắc đã có đồ tốt để mua. Có hôm, mua được chiếc bình đẹp, tôi săm soi cả ngày lẫn đêm không biết chán”.

Một nét văn hóa

Bình vôi là đồ vật mang nét văn hóa - lịch sử đặc biệt, gắn liền với sự tích trầu cau và văn hóa ăn trầu của người Việt. Bình vôi không những là vật dụng ăn trầu, gợi ta nhớ đến hình ảnh thân thương của người bà, người mẹ; mà bình vôi còn chứng kiến bao thăng trầm của nhiều thế hệ gia chủ.

Bình vôi được sản xuất theo cấp bậc. Gốm sứ xanh trắng, có hoa văn tiết họa cầu kỳ dành cho những gia đình khá giả; có loại trơn tru, làm bằng sành, dành cho dân thường; lại có loại men xanh trắng, gọi là bình bát, xuất xứ từ Trung Quốc, chủ yếu của các gia đình quan lại. Những loại hình bình vôi này ở Bình Định tìm thấy khá nhiều, có lẽ, bởi Bình Định là vùng đất có bề dày trầm tích văn hóa, lại từng là kinh đô của vương triều Thái Đức Nguyễn Nhạc.

Riêng với những bình vôi của người Chăm, thực tế cho thấy, loại hình hiện vật này hiện còn rất ít. Theo TS. Đinh Bá Hòa, Phó Giám đốc Bảo tàng Tổng hợp Bình Định, tại các di tích khảo cổ học như tại gò Cây Me (Nhơn Mỹ - An Nhơn), gò Hời (Tây Vinh - Tây Sơn), gò Sành (Nhơn Hòa - An Nhơn), Nước Mặn (Phước Hòa - Tuy Phước)… sau nhiều lần khai quật và đào thám sát, Bảo tàng Tổng hợp đã tìm thấy nhiều mảnh bình vôi của người Chăm nhưng chỉ có khoảng vài chiếc là còn tương đối nguyên vẹn và đang được lưu giữ tại Bảo tàng. Những bình vôi này, có men nâu hoặc da lươn, trang trí chủ yếu bằng hoa văn hình học này; đã thể hiện một khía cạnh trong sự tiếp biến văn hóa giữa người Việt với người Chăm; cũng như góp phần khẳng định cơ tầng chung của văn hóa trầu cau ở Đông Nam Á. Nói vậy để thấy, bộ sưu tập bình vôi của các nhà sưu tập tư nhân ở Bình Định là đáng trân trọng.

Chiêm nghiệm ý nghĩa thâm sâu dưới những lớp thời gian trên những cổ vật này, cũng sẽ đưa ta tới việc hiểu thêm về những giá trị của nền văn hóa.

Hai bộ sưu tập bình vôi độc đáo nhất trong nước

- Giáo sư Hà Tôn Vinh (Khoa Quản trị Kinh doanh, Đại học Quốc gia Hà Nội) là người có bộ sưu tập bình vôi lớn nhất Việt Nam. Bộ sưu tập này gồm 300 chiếc, thuộc những niên đại khác nhau. Bộ sưu tập cổ vật của ông là nơi tham khảo của nhiều chuyên gia ở các bảo tàng Mỹ, Trung Quốc, Australia… Đặc biệt, ông Vinh có hai chiếc bình vôi to “kỷ lục”, nặng trên 10 kg và một chiếc bình vôi độc nhất vô nhị vì có lỗ cao đến hơn 20 cm, vượt quai xách đến cả gang tay.

- Ông Trần Quốc Đoàn (khóm Thới Hiệp, phường Châu Văn Liêm, TP. Cần Thơ), được mệnh danh là “Vua bình vôi cổ đất miền Tây”. Bộ sưu tập bình vôi cổ của ông Đoàn có trên 230 cái, đủ kích cỡ, màu sắc và chất liệu, hầu hết được sản xuất từ thế kỷ 18 và 19 ở Việt Nam, Trung Quốc, Chăm, Khmer, Chăm.

Theo BBĐ

Bình luận

* Vui lòng nhập bình luận tiếng Việt có dấu

Tin khác