Giá trị di vật Đàn Nam Giao thời Hồ ở Thanh Hóa

Đàn Nam Giao Tây Đô, đàn tế trời - đất, tên gọi một di tích kiến trúc thời Nhà Hồ, nằm trong lòng tay ngai ở phía tây-nam núi Đốn Sơn, thuộc khu vực tỉnh Thanh Hóa, trong địa phận xã Vĩnh Thành, huyện Vĩnh Lộc ngày nay.

Toàn cảnh khai quật khảo cổ Đàn tế Nam Giao Thành Nhà Hồ.Toàn cảnh khai quật khảo cổ Đàn tế Nam Giao Thành Nhà Hồ.

Vào cuối thế kỷ XIV, Vương triều Trần lâm vào tình trạng suy vong. Hồ Quý Ly- một đại thần của nhà Trần, sau khi đã thực hiện cuộc thiên đô vào thành Tây Đô (năm1397), ép vua Trần Thuận Tông an trí tu hành tại cung Bảo Thanh nhường ngôi cho con là Thái tử Án mới 3 tuổi (cháu ngoại Hồ Quý Ly) tức là Trần Thiếu Đế (năm1398) sau đó sai người giết Thượng Hoàng Thuận Tông (năm1399), chính thức truất ngôi của Trần Thiếu Đế, tự xưng làm vua, lập ra triều đại Hồ năm 1400,  đổi tên nước là Đại Ngu.

Để hoàn thiện kinh đô mới, ngoài việc xây dựng trong Hoàng thành, đắp La thành...Triều Hồ đã cho đắp Đàn tế Nam Giao. Sử sách trước kia cũng đã viết nhiều về sự kiện này. Sách Khâm Định Việt sử Thông giám Cương mục chép: “...Nhâm Ngọ (1402) Hán Thương, năm Thiệu Thành thứ 2. Tháng 8, mùa thu, Hán Thương cử hành lễ tế Giao...Theo phép cũ nghi vệ lễ tế Giao rất long trọng, chia ra ba hạng lễ là: Lễ Lớn, lễ Trung bình và lễ Nhỏ... Lễ tế Giao này suốt đời nhà Trần chưa cử hành lần nào, đến nay Hán Thương mới đắp đàn Giao ở Đốn Sơn, chọn ngày lành, đi xe vân long, ra cửa Nam thành, trăm quan và cung tần, mạng phụ theo thứ tự đi sau...”.

Xung quanh việc dựng Thành Tây Đô (Thành Nhà Hồ) và sự tồn tại của triều Hồ (1400-1407) từ trước đến nay đã không ít sách vở ghi chép và các nhà nghiên cứu quan tâm. Cùng với sự ra đời của tòa thành kỳ vĩ này, một kiến trúc gắn liền với sự hưng vong của nhà Hồ, ngoài những ghi chép từ sử cũ, Đàn tế Nam Giao đã qua một giai đoạn dài dường như bị lãng quên. Để trả lại đúng vai trò và vị trí lịch sử của một trong những đàn tế hiếm hoi của lịch sử dân tộc, những đợt khai quật khảo cổ học và qua những phát hiện lẻ tẻ của người dân gần đây, đến nay công trình mang ý nghĩa quan trọng này mới được phát lộ. Hiểu biết về toàn bộ Đàn Nam Giao nhà Hồ hãy còn ở phía trước, ở đây dưới góc độ di vật, một trong những di sản phi vật thể quí giá đã tìm thấy chúng ta có thể phác họa những nét cơ bản nhất về giá trị độc đáo của kiến trúc này.

Khu di tích Đàn Nam Giao nằm trong lòng tay ngai núi Đốn Sơn (Núi Đún) cách Thành Nhà Hồ khoảng 2,5km về phía tây - nam. Tổng diện tích khu vực di tích khoảng 2 ha với các cấp nền của đàn tế và vùng phụ cận liên quan đến di tích đàn tế.  Từ thực tế của di tích, tháng 6 và 7 năm 2004, Viện Khảo cổ học Việt Nam, Viện Bảo tồn di tích, Ban Quản lý di tích và danh thắng Thanh Hóa đã tiến hành khai quật và đào thám sát 318,5m2, bước đầu phát hiện các vết tích kiến trúc như: Cửa ngách phía đông mở lên nền trung của đàn tế; dấu vết của bậc cấp của con đường chính đạo lên đàn tế và vết tích “giếng vua” nằm ở phía đông - nam của đàn và di vật Đàn Nam Giao thời Hồ.

Qua khảo sát, khai quật, đã thu được hàng ngàn di vật gồm các loại chất liệu khác nhau như: Đá, đất nung, sành, gốm sứ tráng men, kim loại...các di vật khá thống nhất nhau về loại hình, niên đại, phần lớn số hiện vật được đưa về Bảo tàng tỉnh quản lý nhằm lưu giữ, nghiên cứu, trưng bày và phát huy giá trị di sản.

Di vật chất liệu bằng đá tập trung ở 3 loại hình chính sau: Đá xây tường, cối cửa và những mảnh đá có trang trí hình cánh sen. Những khối đá có kích thước lớn 1,5m x 0,4m x 0,25m, trung bình 0,6m x 0,4m x 0,25m được đẽo khá cẩn thận, ngoài ra còn có những viên không có hình thù cụ thể, dùng để xếp chồng lên nhau tạo thành những bức tường, giữa các nền để chống sự trôi tuột của đất đắp. Tại đây phát hiện những chiếc cối cửa cho ta biết về qui mô của phần cổng và lối lên bên tả của nền trung và một số mảnh đá có trang trí hình cánh sen rất đẹp...

Sưu tập di vật chất liệu bằng đất nung ở đây rất nhiều và phong phú, theo công năng có thể phân ra hai loại hình chủ yếu là gạch và ngói. Trong đó gạch dùng để lát nền và ốp trang trí. Gạch lát nền có hai loại : Gạch lát hình vuông và gạch lát hình chữ nhật với nhiều kích cỡ khác nhau. Sưu tập mảnh gạch ốp trang trí hình hoa lá cách điệu rất nhiều mảnh, lắp ghép các mảnh này ta thấy chúng được đắp nổi kết hợp với khắc chìm thể hiện rất sinh động. Sưu tập gạch ốp trang trí hình rồng, nhìn tổng thể gạch có hình chữ nhật bên ngoài là các băng diềm trang trí hoa dây, hoa cúc, hoa móc, rồng được trang trí bên trong khung hình chữ nhật rất sinh động, rồng được đắp nổi, thân rồng mập khỏe, đầu rồng vươn cao, ngoảnh lại phía sau, miệng há rộng, lưỡi vươn dài, nhả ngọc và các quầng lửa, hoa văn đường diềm được trang trí bằng các băng hoa dây hình sin, hoa móc câu cách điệu, loại gạch trang trí này được tìm thấy ở di tích Ly Cung (Hà Đông - Hà Trung), Hoàng Thành Thăng Long (Hà Nội), đó là một trong những chứng cứ để khẳng định về di tích Đàn tế Nam Giao, một kiến trúc Hoàng Gia, vì vậy loại hình này luôn mang đến những thích thú say mê cho khách tham quan và các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước.

Sưu tập hiện vật ngói với nhiều loại hình, gồm các loại mảnh ngói mũi hài đơn, ngói mũi hài kép, mũi lá, ngói bờ nóc, ngói trang trí với nhiều kích cỡ khác nhau. Tuyệt đại đa số ngói mũi hài ở phía đuôi ngói có mấu nhô cao để gài mắc vào rui, mè, hai bên ngói có hai lỗ chốt hình vuông hoặc hình chữ nhật, một số viên có lỗ chốt tròn xuyên thủng qua bề dày bản ngói để chốt thêm xuống, mục đích của người xưa muốn làm tăng thêm độ vững chắc của bộ mái.

Sưu tập mảnh ngói trang trí gồm ngói sen kép, ngói bò, ngói bờ nóc có trang trí chim uyên ương, ngói ống trang trí rồng với kiểu dáng đẹp, mang đậm phong cách truyền thống của nghệ thuật kiến trúc cổ Việt Nam. Đặc biệt nhiều viên ngói (xem ảnh) có hình lá đề cân hay lá đề lệch, lá đề trang trí hai mặt và lá đề trang trí một mặt  ngoài diềm được trang trí hình lưỡi lửa, và đường gân nổi chạy quanh lá đề, bên trong trang trí nổi hình rồng, hai đuôi rồng chụm lại trên đỉnh lá đề, thân rồng uốn cong mềm mại, đầu vươn lên ngậm ngọc ở giữa lá đề, mào lửa hất cao, bờm bay về phía sau... Phong cách chạm khắc các phù điêu lá đề trang trí hình rồng gợi lại ảnh hưởng Phật giáo sâu đậm trong lòng nhân dân ta. Đây luôn là đề tài, là điểm dừng chân cho các nhà nghiên cứu lịch sử, kiến trúc và Mỹ thuật chiêm ngưỡng, nghiên cứu.

 Sưu tập di vật chất liệu sành, gốm-sứ tráng men gồm mảnh âu, bát, đĩa, cốc... với các màu men trắng, nâu, ngọc... cùng với họa tiết hoa cúc, hoa sen khắc chìm, in nổi, bát miệng hình 5 cánh sen... có thể chúng được sử dụng trong các buổi lễ tế và đồ gia dụng, điển hình của gốm sứ thời Trần.

Di vật chất liệu kim loại gồm nhiều chiếc đinh sắt vuông, một đầu được vót nhọn, đầu kia được bẻ khoằn xuống tạo thành mũ đinh, trông như những chiếc đinh thuyền. Những di vật này chắc chắn được dùng để đóng chốt ngói hoặc đóng vào khung rui, mè gỗ để giữ vững phần kiến trúc phía trên.

Với những giá trị về lịch sử, kiến trúc nghệ thuật, di vật tìm thấy ở khu di tích Đàn Nam Giao chắc chắn có niên đại cuối thế kỷ XIV, đầu thế kỷ XV, thuộc thời Trần - Hồ. Các di vật này dùng làm chuẩn để đối chiếu, so sánh về vật liệu kiến trúc thời Trần-Hồ trước và sau nó. Đặc biệt với Hoàng Thành Thăng Long trong một cái nhìn đầy đủ. Vì vậy, các di vật của di tích này có vị trí đặc biệt trong di sản kiến trúc dân tộc cần được bảo tồn và khai thác. Ở đó còn ẩn chứa nhiều điều để chúng ta tìm hiểu thêm nhiều mặt giá trị lịch sử, văn hóa của kiến trúc độc đáo này.            

Theo TH

Bình luận

* Vui lòng nhập bình luận tiếng Việt có dấu

Tin khác