Giữ gìn câu ca Quan họ

Quan họ ngày nay thường được hình dung như các tiết mục đơn ca, tốp ca có nhạc đệm, may thì là dàn nhạc dân tộc, không thì chỉ là 1 đàn organ. Giờ đây khi lên sân khấu với nhịp phách, hoà âm, kỹ thuật cộng minh của âm nhạc châu Âu, các yếu tố kỹ thuật của Quan họ nguyên bản đã bị triệt tiêu.

Giữ gìn câu ca Quan họ - ảnh 1

Mỗi độ xuân sang là 49 làng Quan họ của vùng Kinh Bắc lại mở hội làng. Khắp ngõ xóm dập dìu các liền chị chít khăn mỏ quạ, nét mặt tươi tắn với đôi môi cắn chỉ đỏ thắm, e ấp sau vành nón thúng quai thao, duyên dáng trong bộ áo tứ thân sặc sỡ sắc màu, cùng các liền anh khăn xếp áo the, hát mừng mùa xuân, đón khách thập phương về trẩy hội Lim bằng những câu ca mộc mạc, chân tình mà đằm thắm, thiết tha.

Quan họ trữ tình, đằm thắm
Cho đến nay vẫn chưa ai định nghĩa được tại sao lại gọi là hát Quan họ. Có người cho rằng đó là "tiếng hát giữa hai họ nhà quan kết bạn với nhau". Cũng có làng Quan họ lại cho rằng đó là "tiếng hát của quan viên hai họ". Có người lại cho rằng "Quan họ là nỗi niềm yêu nhau mà chẳng lấy được nhau để giữ cho tiếng hát còn nguyên vẻ đẹp". Chưa ai biết chính xác tại sao lại gọi là Quan họ, chỉ biết rằng khi mùa xuân đến khắp vùng Kinh Bắc, nay là tỉnh Bắc Ninh, người dân lại tưng bừng cùng nhau mang hương hoa, phẩm vật đến đền thờ Vua Bà ở làng Viêm Xá, huyện Yên Phong xin được mở hội làng. Theo truyền thuyết, Vua Bà là người sáng lập ra các làn điệu dân ca đầy quyến rũ này.

Quan họ là một tập thể (gọi là "chạ" hay "bọn"). Quan họ các làng kết "chạ" với nhau và mời nhau đi hát cho đến hết tháng 3 âm lịch, thì vừa hết hội ở các làng. Từ 9 đến 11 tháng Giêng, Quan họ các làng rước lễ tụ tập ở Lim, tức thị xã Bắc Ninh bây giờ, để mở hội thi Quan họ. Hội thi hát Quan họ có đủ lề lối, đối đáp, têm trầu, trang phục, ứng xử trong Quan họ để tranh giải hàng năm

Một "chạ" Quan họ gồm 5 đến 7 người, nam riêng, nữ riêng, thường ở cùng một làng. Đứng đầu "chạ" là một người đứng tuổi được gọi là "anh cả, chị cả" hoặc "ông, bà già Quan họ". Khi vào hội hát, họ gọi nhau là "liền anh, liền chị", người hát giỏi nhất trong "chạ" được gọi là "anh hai, chị hai" rồi tiếp đến "anh ba, chị ba"... theo thứ bậc tài năng. Hát Quan họ là lối hát đối đáp nam nữ. Các câu hát là do các liền anh, liền chị tự sáng tác. Thường ngày họ là những người dân lao động cần cù, chân lấm tay bùn, nên những câu hát sáng tác của họ gắn với sinh hoạt đời thường, có khi chen cả điển tích, ca dao... thật mộc mạc, chân tình nhưng luôn thấm đẫm chất trữ tình, đằm thắm.

Địa điểm để hát Quan họ cũng rất phong phú, có thể trong nhà một liền anh hay liền chị, ở sân đình, sân chùa, bên bờ sông hay trên đồi. Sinh hoạt Quan họ của liền anh, liền chị xứ Kinh Bắc có nhiều hình thức tổ chức khác nhau. Cuộc hát Quan họ được xem là canh hát chính thống thường phải tuân thủ đủ trình tự các chặng: lề lối, giọng vặt, giã bạn. Trong ba chặng hát nay đều có những biểu hiện khác biệt ở phần nội dung cũng như hình thức cấu trúc bài bản. Người hát Quan họ phải luyện tập kỹ thuật hát vang, rền, nền, nảy, ngắt, rớt mới có thể lột tả hết cái hồn của Quan họ.

Không lo mất, chỉ lo “đổi màu"
Nét đẹp nhân văn trong sinh hoạt văn hoá Quan họ là tình người và nghĩa người. Người Quan họ luôn sống trọng tình, trọng nghĩa, gìn giữ sự thuỷ chung trong mọi mối quan hệ gia đình và cộng đồng. Với nét đẹp nhân văn và sức sống bền lâu của một không gian sinh hoạt văn hoá, Quan họ đang được nhà nước ta lập hồ sơ trình UNESCO xét công nhận là di sản văn hoá phi vật thể. Tuy nhiên, điều đáng lo ngại của không gian sinh hoạt văn hoá này không phải là sự mất đi mà là sự đổi màu. Có nhiều người lầm tưởng rằng hát Quan họ có sức sống mãnh liệt trong cuộc sống đương đại bởi có lượng diễn viên hùng hậu, có nhiều người biết hát, làn điệu Quan họ dễ hát và dễ thuộc... Nhưng tất cả những điều đó lại đang đặt Quan họ bên bời của sự suy vong. Nói đến hát Quan họ ta phải nói đến cả không gian sinh hoạt văn hoá, đó là cuộc hát đối đáp với những luật chơi nghiêm ngặt, với những làn điệu phong phú và đa dạng. Bản thân cái hay của Quan họ chính là ở kỹ thuật thanh nhạc vang, rền, nền, nảy của các liền anh, liền chị; cái hay của Quan họ là ở sự đối đáp thông minh, nhanh nhạy nhưng đằm thắm và tình tứ giữa các "chạ" hát. Và qua các cuộc hát, qua các thế hệ, số lượng làn điệu Quan họ tăng dần, phong phú dần lên bởi sự ứng tác và truyền khẩu của các liền anh, liền chị... Thế nhưng trong quá trình "chuyên nghiệp hoá" người ta lại không để ý đến yếu tố này. Quan họ ngày nay thường được hình dung như các tiết mục đơn ca, tốp ca có nhạc đệm, may thì là dàn nhạc dân tộc, không thì chỉ là 1 đàn organ. Giờ đây khi lên sân khấu với nhịp phách, hoà âm, kỹ thuật cộng minh của âm nhạc châu Âu, các yếu tố kỹ thuật của Quan họ đã bị triệt tiêu.

Hậu quả của sự "chuyên nghiệp hoá" này là các diễn viên của chúng ta không hát được Quan họ cổ. Bây giờ khó lòng có thể dựng lại một canh hát Quan họ cổ bởi diễn viên của chúng ta không biết hát đối đáp, rất nhiều bài Quan họ cổ do quá khó, ít được hát nay đã thất truyền. Và thật đáng buồn với nghịch cảnh ở Bắc Ninh, mặc dù các câu lạc bộ hát quan họ từ làng, xã đến huyện, tỉnh phát triển phong phú, ồ ạt như nấm sau mưa nhưng thực tế Quan họ đang bị mai một dần. Cơ chế thị trường đang làm vốn văn hoá cổ truyền quý giá của vùng Kinh Bắc bị méo mó, xộc xệch. Đây là điều cần đánh thức suy nghĩ của từng người dân cho đến các cơ quan văn hoá của tỉnh, của nhà nước.

Dân ca Quan họ là một lối hát giao duyên dân dã của vùng Kinh Bắc. Không chỉ đơn thuần là chuyện hát, Quan họ còn là mối quan hệ gắn bó tình nghĩa giữa những người hát, còn là phong cách tao nhã, lịch sự của các liền anh, liền chị, một nét đẹp không gian sinh hoạt văn hoá của dân tộc được bồi đắp từ bao đời. Với tập hợp phong phú rất nhiều làn điệu, với những nét đẹp của không gian sinh hoạt văn hoá Quan họ, chúng ta hoàn toàn có thể tự hào đề xuất UNESCO công nhận là di sản văn hoá phi vật thể của nhân loại. Nhưng để có được điều đó cần nhiều nỗ lực của chính quyền, ngành văn hoá cũng như của mỗi người dân vùng quê Kinh Bắc.

Trong một ca khúc của nhạc sĩ Phó Đức Phương hát về miền quê Quan họ có câu "Trên quê hương Quan họ, một làn nắng cũng mang điệu dân ca". Mong rằng mỗi mùa xuân đến, câu Quan họ xứ Kinh Bắc được gìn giữ, chắt chiu qua bao đời sẽ luôn vang lên, đậm đà, đằm thắm, sưởi ấm những mầm xuân./.

Theo VOV

Bình luận

* Vui lòng nhập bình luận tiếng Việt có dấu

Tin khác