Hải Dương: Bảo tồn và phát huy nghệ thuật múa rối nước Hồng Phong

Nghệ thuật múa rối nước là sản phẩm đặc sắc của vùng đồng bằng sông Hồng với nền văn minh lúa nước. Trong những năm gần đây, việc bảo tồn và phát huy môn nghệ thuật múa rối nước đang được nhiều địa phương quan tâm, trong đó có phường múa rối nước Hồng Phong (Hải Dương).

* Con rối bên ao Thuỷ Đình

Chúng tôi về phường múa rối nước Hồng Phong, xã Hồng Phong, huyện Ninh Giang (Hải Dương), trong những ngày giáp Tết Nguyên đán 2009. Trải qua bao thay đổi của thời thế, xã Hồng Phong vẫn giữ cho mình một vẻ đẹp nguyên sơ, thanh bình. Vẫn cây đa, giếng nước sân đình, vẫn tiếng sáo diều vi vu trên những cánh đồng bát ngát... Nhưng điều đặt biệt, Hồng Phong vẫn còn giữ cho mình một loại hình nghệ thuật dân gian truyền thống, đó là nghệ thuật múa rối nước. Nghệ nhân Nguyễn Xuân Chiếm - Phường trưởng múa rối nước Hồng Phong cho biết: Trong làng bây giờ, kể cả các cụ cao tuổi nhất cũng không còn nhớ nổi ông tổ của nghệ thuật rối nước trong phường là ai. Và cũng chẳng ai hay nghệ thuật rối nước đã có mặt ở đây từ khi nào. Nhưng theo dấu tích trên các con rường ở đình làng (nơi thờ tướng Cao Xuân Hựu, làm quan ở cuối thời nhà Lê), có chạm khắc hoa văn hình các con rối như: Tễu vuốt râu rồng, tiên đơn, đô vật, cáo leo cột... được chạm trổ tinh xảo, người ta có thể khẳng định rối nước đã có ở nơi đây từ trước thế kỷ XVII. Như vậy, cho đến hôm nay, nghệ thuật rối nước tồn tại ở xã Hồng Phong đã hơn 300 năm.


Năm nay, ông Chiếm đã 74 tuổi nhưng vẫn giữ được sự nhanh nhẹn và linh hoạt khéo léo của một Phường trưởng. Ông kể: Ngày xưa, các hòm đựng con rối đều được cất giấu trong hậu cung của đình một cách cẩn thận. Mỗi khi gánh rối đi biểu diễn ở các lễ hội của làng thì đều phải xin hạ thuỷ chú Tễu giáo đầu ở ao múa rối phía Đông đình và ao đó cũng là nơi để cho gánh rối chuyên biểu diễn nên được gọi là ao múa rối (nay gọi là Thuỷ đình). Trong thời gian đó, gánh rối làng Bò Dương (nay là làng Bồ Dương) vẫn đi biểu diễn ở khắp các nơi trên địa bàn tỉnh và thời gian lưu diễn lên tới hàng tuần... Nhưng do điều kiện kinh tế khó khăn, đất nước có chiến tranh nên bộ môn nghệ thuật múa rối nước của vùng này trong một thời gian dài vắng bóng.


Thực hiện chủ trương phát huy tiềm năng, xây dựng nền văn hoá tiên tiến, đậm đà bản sắc với mục tiêu xã hội hoá các hoạt động văn hoá, năm 1992, UBND huyện Ninh Giang ra quyết định thành lập phường rối nước Hồng Phong trên cơ sở nâng cấp từ phường rối nước Bồ Dương. Lúc bấy giờ cụ Nguyễn Văn Trảo - làm Trưởng ban, cùng với 40 thành viên. Với phương châm "Ai biết gì làm việc đó. Ai nhớ tích trò gì đưa ra bàn luận rồi đục gọt rối theo tích trò ấy". Sau 3 tháng ròng "Cơm nhà vác tù và hàng tổng", toàn phường đã làm được một số con rối và xây dựng được một số tích trò mới, như: Tễu giáo đầu, Quy đốt lá suý - bật cờ - mở lọng, Đấu ngựa cửa sóc, Tiên đơn mừng hội, Chọi trâu; tích trò mới "Lê lợi hoàn kiếm", “Chiến thắng Điện Biên Phủ”... Ông Vũ Doãn (71 tuổi), là một nghệ nhân chuyên điều khiển con rối, tâm sự: “Nghệ thuật rối nước dân gian do tổ tiên để lại nên dù khó khăn đến mấy, chúng tôi cũng phải gìn giữ. Trước đây rất nhiều nghệ nhân đã từ bỏ nghề vì gánh nặng kinh tế gia đình, mặc dù trong lòng họ, niềm say mê với rối nước chưa một lần nhạt phai. Hồi đó cũng có người khuyên tôi nên bỏ nghề để làm kinh tế, nhưng rối nước đã ăn sâu vào tiềm thức, vào máu thịt rồi nên tôi không bỏ được!“.


Để có những tích trò biểu diễn đòi hỏi phải tạo được hình con rối chuẩn, đẹp. Đây là công đoạn đầu tiên và hết sức quan trọng đối với mỗi phường rối. Và để có được một con rối, phải trả qua nhiều công đoạn chuẩn bị như làm thủy đình, đóng cọc, dẫn dây, rồi tác tạo hình tượng những con rối phù hợp với từng tích, trò. Các công đoạn không phức tạp lắm nhưng lại đòi hỏi sự khéo léo, khiếu thẩm mỹ, sự kiên trì của các nghệ nhân tạo hình. Các con rối của phường Hồng Phong luôn sinh động hơn nhiều nơi khác, do chúng được thực hiện bởi các nghệ nhân làng mộc Cúc Bồ nổi tiếng với tay nghề tinh xảo. Các con rối được làm bằng gỗ sung là loại gỗ nhẹ, nổi trên mặt nước, không bị mọt, không dập, không vỡ và dễ đẽo gọt. Sau khâu đẽo gọt, phơi khô là khâu quan trọng nhất của các con rối - công đoạn lắp ráp tay chân với máy điều khiển, trước khi chúng được “mặc” áo quần bằng những lớp sơn chống nước và vẽ mặt mày theo từng vở diễn. Để điều khiển các con rối diễn uyển chuyển trên mặt nước theo ý mình, các nghệ nhân đã phải tập tay rất công phu hàng tháng trời cho mỗi vở diễn - ông Doãn tâm sự. Chính vì thế, những tích trò do phường biểu diễn luôn để lại những ấn tượng đặc biệt trong lòng du khách và bạn bè quốc tế.


* Khi được quan tâm, phát huy


Ngày từ những ngày đầu khôi phục, phường rối nước Hồng Phong luôn tổ chức các buổi biểu diễn. Tuy những tiết mục còn đơn sơ, chưa thành thạo nhưng luôn nhận được sự động viên của khán giả. Để các tiết mục biểu diễn chuyên nghiệp hơn, phường rối nước Hồng Phong đã mời Nhà hát múa rối Trung ương và Câu lạc bộ UNIMA Việt Nam về dự và hỗ trợ chuyên môn. Các hội viên đã được hướng dẫn về nghiệp vụ... Năm 1994, phường rối nước Hồng Phong đã tham dự liên hoan múa rối nước toàn quốc tại thủ đô Hà Nội với tích trò “Tiếng trống Hạ Hồng Châu” nói về tiết độ sứ Khúc Thừa Dụ dấy binh đánh chiếm thành Tống Bình, dựng quyền tự chủ. Trong lần đầu tiên tham gia liên hoan này, phường rối nước Hồng Phong đã giành được 1 Huy chương Vàng, 2 Huy chương Bạc, 1 Bằng khen của Bộ Văn hoá thông tin và 1 Bằng khen của trung tâm UNIMA Việt Nam.


Từ năm 2001 đến năm 2006, được sự quan tâm của Quỹ văn hóa Thụy Điển-Việt Nam, Quỹ FORD, phường rối nước Hồng Phong đã phát triển thêm nhiều tiết mục mới; tham gia các cuộc liên hoa lớn về múa rối nước, như: liên hoan tại Công viên Hồ Tây năm 2001, Fectivan Huế năm 2003... Nhất là từ năm 2006 đến nay, phường rối nước Hồng Phong đã ký hợp đồng biểu diễn phục vụ khách du lịch với nhiều Công ty du lịch. Đồng thời,thành điểm đến của các tua du lịch trong và ngoài nước. Bên chiếc ao Thủy Đình của xã Hồng Phong, du khách không chỉ xem múa rối nước mà còn được thưởng thức các điệu múa đầy màu sắc của những con vật linh: long, lân, quy, phượng; xem các trò chơi dân gian như: thả đèn trời, đánh pháo đất, đốt pháo bông...


Được biết, trong Hội vui xuân Tết Kỷ Sửu 2009 này, tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam (từ ngày 29/1- 1/2), phường múa rối nước Hồng Phong sẽ tham gia biểu diễn với các tích trò: Quy đốt lá xuý, Đấu ngựa cửa sóc, Cắm cờ hội, Múa tiên bàn, Tiên mừng trầu, Tiếng trống Hạ Hồng Châu...

Theo TTXVN

Bình luận

* Vui lòng nhập bình luận tiếng Việt có dấu

Tin khác