Hoang phế một khu Văn miếu miền Trung

Hơn 150 năm trước, đã có một khu Văn miếu được dựng ở quê hương của Phạm Phú Thứ, Hoàng Diệu, Trần Cao Vân... để "thờ kính công cuộc giáo dục".

Hoang phế một khu Văn miếu miền Trung - ảnh 1

Những bia ký lưu lạc

Nằm sát bên trái khuôn viên khu lăng mộ cụ Phạm Phú Thứ ở Điện Trung (Điện Bàn, Quảng Nam) có một vùng cây cối rậm rạp, bịt kín lối vào. Kinh ngạc thay nếu biết rằng, chốn ấy đã từng là khu Văn miếu thâm nghiêm được dựng vào năm Tự Đức thứ 6. Bia ký còn sót lại mô tả "bên trong lập dựng thần tẩm, bên ngoài có bái đường, đông tây có hiên rộng, chu vi làm tường ngói, phía trước có cửa tam quan, bên trái xây miếu thờ thần...".

Không thấy nhiều tài liệu nhắc đến khu Văn miếu ở Điện Bàn này - quê các cụ Phạm Phú Thứ, Hoàng Diệu, Trần Cao Vân, Trần Quý Cáp, ít nhất là 4 vị trong "Ngũ phụng tề phi" (Phạm Liệu, Phạm Tuấn, Dương Hiển Tiến, Ngô Lý), Phan Thành Tài, Nguyễn Thành Ý (lãnh sự ngoại giao đầu tiên của Việt Nam ở Sài Gòn năm 1875 khi Nam Kỳ đã thành thuộc địa của Pháp), Lê Đình Dương, Lê Đình Thám. Người dân khu vực Gò Nổi kể rằng, khoảng từ năm 1947, bom đạn chiến tranh đã xóa sổ khu Văn miếu. Người ta phỏng đoán rằng có khoảng 100 hay chỉ vài chục tấm bia ghi công đức của tiền nhân đã được dựng. Trong cảnh hoang tàn đổ nát ấy, đã có 3 tấm bia lớn cao khoảng 1,5 mét, nặng hàng tấn được Bảo tàng Điện Bàn khiêng về dựng trong khuôn viên bảo tàng ở thị trấn Vĩnh Điện cách đó hàng chục cây số từ năm 1997. Họ đã phải đi tìm những tấm bia ấy đang bị vứt bỏ lung tung, có tấm còn được mang ra... lót đường đi ngoài đồng ruộng. Và đó là những gì còn sót lại để hậu thế "biết" về một khu Văn miếu, dù bia ký bị hư hại rất nhiều! Tấm bia thứ 4 dựng tại Văn miếu cũng từng chịu cảnh "lưu lạc", khắc ghi công đức của cụ Phạm Phú Thứ cũng bị vỡ hết 1/5, sau con cháu mang về dựng trong khuôn viên lăng mộ cụ.

Mở cuộc quyên góp mới?

Bia số 1 được khắc ngày 25 tháng giêng năm Tự Đức 26 (năm 1873), tức 20 năm sau ngày dựng Văn miếu. Đứng đầu danh sách dài đóng góp xây Văn miếu là ba vị: Tiến sĩ khoa Nhâm Dần Nguyễn Tường Phổ, Giáo thọ lãnh đốc học; Hội nguyên khoa Quý Mão Phạm Phú Thứ, Thượng thư Bộ Hộ trong Cơ mật viện; Đình nguyên Hoàng giáp khoa Ất Hợi, Đốc học Quảng Trị (khuyết mất tên). Kế đến là 4 phó bảng (trong đó có cụ Hoàng Diệu - Phó bảng khoa Quý Sửu, Án sát Bắc Ninh, sau tuẫn tiết tại thành Hà Nội năm 1882); 2 Võ tiến sĩ; 36 cử nhân (trong đó có Cử nhân khoa Quý Mão - Nguyễn Thành Ý, Cử nhân khoa Đinh Mùi - Ông Ích Khiêm)...

Bia số 2 không thấy ghi năm khắc dựng, nhưng chắc chắn phải sau năm 1898 bởi có tên 2 tiến sĩ của "Ngũ phụng tề phi" trong khoa thi Mậu Tuất năm ấy (Phạm Liệu, Phạm Tuấn). Ở mục "quan viên chức sắc trong phổ cúng", có cái tên Bố chính Nguyễn Hiển Dĩnh. Mức đóng góp của các cụ ngày xưa hẳn cũng "tùy lòng hảo tâm", 100 quan có, 30 lạng bạc có, 1 đồng có; lại có các tổng, các xã cúng tiền và nhiều mẫu ruộng tự điền. Vì thế, bảng liệt kê đầy đủ nhất về công trình này cho thấy các cụ đã từng chi 5.025 quan cho vật liệu xây dựng, 3.215 quan công thợ các loại.

Bia số 3 khắc tháng 7 năm Duy Tân thứ 9 (năm 1915) cũng khá đặc biệt. Hồng lô tự khanh Phạm Tuấn - Đồng tiến sĩ khoa Mậu Tuất 1898 và Đốc học hưu trí Phạm Như Xương - Nhị giáp Đình nguyên khoa Ất Hợi 1875, hai nhân vật cúng tiền ở bia thứ 2 bây giờ lại xuất hiện với tư cách "kính chữa" và "kính soạn" văn bia. Bia vỡ nhiều đoạn, trong 80 vị khắc tên (nhưng không khắc tiền kèm theo) có một nhân vật đặc biệt khắc đầu tiên: Tiến sĩ khoa Giáp Thìn 1904 Trần Quý Cáp. Tiếp nữa là danh sách dài hàng trăm người nữa là thí sinh và hào lý của các xã thôn trong 11 tổng cúng tiền.

Vậy là sau bao nhiêu năm "lăn lóc", những tấm bia cuối cùng được mang đến nơi khác dựng. Nguyện ước ban đầu của tiền nhân xây nên công trình tôn kính công cuộc giáo dục để hương hỏa ngàn thu đã sớm hoang phế và vô danh đến đau lòng ở một vùng đất học. Có thể học theo người xưa, mở lại cuộc "quyên góp tiền của, công sức một cách vui vẻ" mới tái thiết được khu di tích ấy, nên chăng?

Theo TN

Bình luận

* Vui lòng nhập bình luận tiếng Việt có dấu

Tin khác