Lào Cai: Bảo tồn và phát huy di sản sách cổ của người Dao

Sách cổ của người Dao là di sản văn hóa quan trọng có nhiều giá trị về lịch sử, văn học, tín ngưỡng... Sách cổ là nguồn tư liệu, là "chìa khóa" để mở cánh cửa nghiên cứu văn hóa tộc người Dao.

Từ những năm 60, sách cổ người Dao ở Việt Nam rất phong phú, mỗi làng người Dao có hàng trăm cuốn sách cổ. Nhưng hiện nay, kho tàng sách cổ người Dao mai một rất nhanh. Một vấn đề cấp bách đặt ra là phải tìm hiểu nguyên nhân mai một sách cổ, kiểm kê kho tàng sách cổ ở từng địa phương, sơ bộ đánh giá giá trị sách cổ và tìm giải pháp bảo tồn kho sách cổ ngay tại cộng đồng làng, thôn người Dao. Sách cổ người Dao là một khái niệm mang tính chất tương đối để chỉ toàn bộ số sách được người Dao viết hoặc sao chép lại từ trước năm 1945.

Người Dao gọi sách cổ này là "sâu" hoặc "tsâu" có nghĩa là "thư", "sách". Sách được ghi chép bằng loại chữ viết tượng hình theo kiểu chữ Hán nhưng được đọc theo âm Dao (cũng có người Dao bước đầu sáng tạo chữ mới hoàn toàn để ghi các từ thuần Dao). Thời gian qua, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Lào Cai đã tập trung khảo sát ở 466 làng người Dao, chủ yếu để thống kê, phân loại sách cổ ở từng gia đình có sách trong mỗi làng, đồng thời sơ bộ đánh giá tình trạng sách (số trang, chất liệu giấy, còn tốt hay bị rách, hỏng...). Các sách này chủ yếu gồm sách tôn giáo, tín ngưỡng, sách dạy học, dạy hát, các truyện thơ, gia phả, tín ca...

Mỗi làng người Dao xưa kia như một thư viện nhỏ lưu giữ các bộ sách cổ. Nội dung sách khá phong phú bao gồm nhiều loại hình, bên cạnh giá trị hướng dẫn thực hành đạo giáo, còn có giá trị bảo tồn phong tục tập quán, nghi lễ của người Dao. Nhờ có sách cổ, các tri thức dân gian được ghi chép, truyền lại cho thế hệ sau. Sách cổ người Dao còn là công cụ truyền dạy kinh nghiệm ứng xử các mối quan hệ xã hội, các tri thức xem thời tiết, chọn đất canh tác, tri thức về dược liệu và cách chữa bệnh của người Dao. Trong đó loại sách hướng dẫn các kinh nghiệm ứng xử xã hội, sách giáo huấn răn dạy làm người khá phong phú. Sách cổ người Dao còn là nguồn tư liệu phong phú nghiên cứu quá trình hình thành và phát triển của chữ Dao. Trong quá trình giao lưu văn hóa, Sách cổ người Dao phản ánh sự tiếp nhận của các ngôn ngữ tộc người láng giềng, tạo thành văn tự Dao. Trên cơ sở chữ Hán, người Dao tiếp nhận một số từ của Nôm Tày, Nôm Việt đã được Dao hóa (biến đổi). Ðầu tiên trên cơ sở chữ Hán, người Dao sáng tạo một loại chữ Nôm nhưng âm và nghĩa của các chữ này thay đổi hoàn toàn. Về sau, người Dao sáng tạo ra các chữ mới. Vì trong môi trường sống, trong chữ Hán không đáp ứng được. Mặt khác, do cách nói của người Dao cần có chữ mới để diễn tả ngôn từ Dao. Các chữ mới xuất hiện đã khẳng định sự phát triển của chữ Dao, sự phát triển này bước đầu vạch rõ ranh giới chữ Hán và chữ Dao.

Trong 15 năm gần đây, du lịch Lào Cai phát triển khá mạnh. Hằng năm, có hàng trăm nghìn lượt du khách nước ngoài đến Lào Cai. Nhiều du khách tìm mua các đồ cổ các dân tộc, trong đó có sách cổ của người Dao. Vì vậy đã hình thành thị trường buôn bán sách cổ, tranh thờ cổ của người Dao cho du khách, có người phối hợp với người nước ngoài chuyên tổ chức mua sách cổ. Vì vậy, ở các huyện có ngành du lịch phát triển như Sa Pa, Bắc Hà hoặc các làng người Dao ven quốc lộ số sách bị bán cho du khách khá nhiều. Năm 2000, khảo sát ở xã Tả Phìn, một điểm du lịch hấp dẫn ở Sa Pa kết quả có 450 sách, nhưng hiện nay chỉ còn 233 cuốn.

Trước tình trạng đó, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã tiến hành khảo sát, sưu tầm đánh giá trữ lượng sách cổ ở 466 làng người Dao cư trú thuộc bảy huyện và một thành phố. Kết quả, trong số 466 số làng người Dao, chỉ còn 279 làng có sách với số lượng sách cổ là 9.648 cuốn. Các cuốn sách cổ này đều được đóng dấu "Di sản văn hóa, đánh số thứ tự, vào sổ kiểm kê. Việc kiểm kê, đóng dấu "Di sản văn hóa" vừa giúp quản lý kho sách cổ trong các làng người Dao, vừa chống được việc bán sách cổ cho người nước ngoài. Mỗi một cuốn sách đều có một bản tóm tắt về tên sách, nội dung tình trạng bảo quản, số trang, số ký hiệu và tên chủ sách. Qua nghiên cứu, bước đầu, đã tiến hành phân loại theo niên đại và giá trị của cuốn sách. Kết quả, có 222 cuốn sách có giá trị đặc biệt quan trọng. Ðó là các tác phẩm truyện thơ, tín ca, các sách kể về sự kiện lịch sử văn hóa của người Dao, các sách thuốc, có 55 cuốn được xếp loại cổ vật... Bước đầu chụp ảnh kỹ thuật số 700 cuốn tiêu biểu (gồm các sách cổ vật, sách có giá trị về lịch sử văn học, văn hóa). Hiện nay, ngân hàng dữ liệu kho sách cổ người Dao trên địa bàn tỉnh Lào Cai đã hình thành. Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch đang tiếp tục tiến hành chụp ảnh và bảo quản toàn bộ số sách cổ đã khảo sát, đồng thời tiến hành xây dựng phần mềm tin học phục vụ cho việc tra cứu, bảo quản các dữ liệu liên quan đến sách cổ, tập hợp các bài viết, nghiên cứu về sách cổ, chữ cổ của người Dao.

Từ quan điểm bảo tồn sách cổ trong cộng đồng, Lào Cai là tỉnh đầu tiên của Việt Nam khôi phục và tổ chức các lớp học chữ Nôm Dao. Trong Ðề án số 16 của Tỉnh ủy Lào Cai về bảo tồn, phát huy di sản văn hóa có cả phần khuyến khích các dự án mở lớp bảo tồn chữ Nôm Dao. Ngành Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Lào Cai bước đầu nghiên cứu các sách dạy học của các ngành Dao xây dựng giáo trình. Do môi trường sử dụng chữ Nôm Dao là cộng đồng làng, vì vậy địa bàn mở các lớp học chữ Nôm Dao cũng là các làng người Dao. Ðối tượng học chữ Nôm Dao đều là thanh niên và thiếu niên người Dao. Thời gian học phụ thuộc vào điều kiện làm việc và học văn hóa của học sinh, nhưng mỗi tuần cũng tổ chức học từ hai đến ba buổi tối. Hiện nay số người tham gia học ở các lớp khá đông, nhiều lớp số học sinh tự nguyện tham gia học, tăng gấp hai lần so với dự kiến. Như vậy chứng tỏ nhu cầu học chữ Nôm Dao ở các làng người Dao còn khá cao. Tốt nghiệp các lớp này, học sinh có vốn khoảng 1.500 đến 2.000 từ Nôm Dao, nhiều học sinh tự học thêm được sách cổ.

Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch bên cạnh đầu tư kinh phí mở lớp (do quỹ Ford tài trợ) còn đầu tư mở các lớp tập huấn cho đội ngũ giáo viên, xây dựng giáo trình. Ðặc biệt, còn đầu tư cho các làng mở lớp thí điểm một tủ sách Nôm Dao, lựa chọn các cuốn sách cổ bổ sung cho tủ sách của các nghệ nhân ở các làng do đội ngũ nghệ nhân người Dao dạy chữ Nôm Dao quản lý. Nhờ vậy, học sinh theo học và lớp trẻ được tiếp cận với sách cổ, có điều kiện học tập và thực hành tìm hiểu sách cổ, trình độ người đi học được nâng cao.

Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lào Cai còn phối hợp một số nhà xuất bản dịch, xuất bản các sách cổ người Dao. Các sách này được in song ngữ Việt - Dao, được in thêm phụ bản chữ Nôm Dao. Các sách được phát đến các làng người Dao. Do đó vấn đề bảo tồn chữ Nôm Dao, bảo tồn sách cổ người Dao đạt kết quả tốt, trong hai năm 2006 và 2007, trên địa bàn Lào Cai đã giảm hẳn tình trạng bán sách cổ cho người nước ngoài. Ở nhiều làng được chọn mở lớp truyền dạy chữ Dao cổ người dân tự nguyện có nhiều biện pháp bảo tồn sách cổ trong cộng đồng.

Như vậy, để bảo tồn được sách cổ người Dao phải có các biện pháp tuyên truyền về giá trị sách cổ, đổi mới nhận thức về vai trò của tôn giáo tín ngưỡng của người Dao. Kết hợp chặt chẽ giữa công nghệ bảo tồn tiên tiến với các hình thức bảo tồn dân gian của nhân dân. Ðặc biệt, cần làm sống lại môi trường học tập chữ Nôm Dao cho thanh, thiếu niên, trao truyền kiến thức thực hành viết, đọc chữ Nôm Dao cho thế hệ trẻ. Việc học và bảo tồn phải được cả cộng đồng tham gia. Ðó là những bài học thành công trong vấn đề bảo tồn Sách cổ người Dao ở tỉnh Lào Cai.

TS Trần Hữu Sơn Giám đốc Sở VH,TT&DL Lào Cai (Nguồn ND)

Bình luận

* Vui lòng nhập bình luận tiếng Việt có dấu

Tin khác