Quảng Nam: Bảo tồn nhà cổ trong "cơn lốc thị trường"

Với những giá trị từng khiến giới nghiên cứu trong và ngoài nước say mê, thán phục, những "làng nhà cổ sinh thái" ở Tiên Phước bước đầu đã được nhìn nhận, với những nỗ lực bảo tồn từ cả hai phía - chủ nhân và nhà nước.

Cụ Nguyễn Huỳnh Anh trong ngôi nhà cổ ngót 200 năm tuổi của mình ở thôn Lộc Yên.Cụ Nguyễn Huỳnh Anh trong ngôi nhà cổ ngót 200 năm tuổi của mình ở thôn Lộc Yên.

Nhưng, cũng như hàng trăm ngôi nhà cổ khác rải rác ở khắp các vùng quê Quảng Nam, số phận của quần thể nhà cổ độc đáo này vẫn còn khá mơ hồ về tương lai, trước sự cám dỗ của thú chơi nhà cổ, và của nhu cầu cuộc sống "hiện đại hoá".

Sự "phát hiện lại"

Từ cuối năm 2006, với sự đánh giá cao của Hội đồng khoa học tỉnh về tính khả thi, hiệu quả ứng dụng, đề tài nghiên cứu khoa học "Thực trạng và giải pháp bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa quần thể nhà cổ tại làng Lộc Yên, xã Tiên Cảnh, huyện Tiên Phước" chính thức khởi động.

Theo nhận định ban đầu của nhóm thực hiện đề tài, Lộc Yên là một di sản kiến trúc được bố trí trong không gian, môi trường xanh, đẹp; có thể xây dựng mô hình làng di sản văn hóa kiểu mẫu, áp dụng mở tour du lịch kiểu "homestay" (du khách đến lưu trú và sinh hoạt tại nhà dân, tham gia và tìm hiểu phong tục, tập quán...).

Đây là phương cách vừa bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa kiến trúc của làng, vừa mở hướng phát triển kinh tế của làng "xã hội hóa du lịch". Việc nghiên cứu phục dựng kiến trúc đã mất (nhà mái lá), tôn tạo vườn, tạo cảnh quan... là yêu cầu quan trọng để tiến tới mở các tour du lịch sinh thái - văn hóa tại ngôi làng đặc trưng của vùng trung du Quảng Nam này.

Trước đó, giá trị nhà cổ Tiên Phước cũng đã bước đầu được nhìn nhận, khi UBND tỉnh xếp hạng, đưa ngôi nhà cổ của ông Nguyễn Huỳnh Anh vào danh mục di tích kiến trúc nghệ thuật cấp tỉnh. Đợt này, còn có thêm 3 ngôi nhà cổ dân gian tiêu biểu cũng được công nhận. Đó là nhà ông Nguyễn Nho Phán ở Điện Bàn, ông Nguyễn Xuân An và bà Huỳnh Thị Thống ở Núi Thành.

Ngoại trừ ngôi nhà ở Điện Bàn có phong cách kiến trúc nhiều nét tương đồng kiểu thức nhà cổ ở đô thị cổ Hội An, 3 ngôi nhà còn lại đều cùng phong cách kiến trúc "tam đoạn kẻ chuyền" theo "kiểu Vân Hà". Trung tâm Bảo tồn di sản - Di tích Quảng Nam cho biết, hồ sơ 4 ngôi nhà này đã được lập từ năm 2001-2004, trong chương trình hợp tác khảo sát nhà cổ 3 miền Bắc - Trung - Nam do Cục Di sản Văn hoá, Tổ chức JICA (Nhật Bản) và Viện Kiến trúc phối hợp thực hiện.

Năm 2003 cũng đã có triển lãm về nhà cổ Quảng Nam, với 13 ngôi nhà tiêu biểu đã được vẽ, ghi, chụp ảnh hiện trạng. Những năm 2003-2004, Trung tâm từng trình kế hoạch xin cấp kinh phí 150 triệu đồng bảo tồn 15 ngôi nhà cổ tiêu biểu có nguy cơ xuống cấp. Hiện nay khoảng 100 ngôi nhà cổ khác của Quảng Nam cũng đang được hoàn chỉnh hồ sơ xếp hạng.

"Cuốn theo chiều gió"

Nhưng, chừng ấy nỗ lực vẫn là chưa đủ. Xếp hạng nhà cổ dân gian là việc rất nên làm, nhưng quan trọng hơn là một giải pháp bảo tồn cho di tích. Trong tình trạng hiện nay không thể nào bảo tồn nhà cổ dân gian hữu hiệu. Vì, làm sao quản lý được những ngôi nhà cổ chưa (và không) được xếp hạng?

Ngay cả những ngôi nhà đã xếp hạng mà Nhà nước không hỗ trợ kinh phí cụ thể thì cũng không thể nói đến chuyện quản lý, bảo tồn. Thậm chí, nhiều gia đình còn sợ ngôi nhà của họ "bị" tỉnh xếp hạng, sau này khó mua bán, sửa chữa, bởi phải được phép của UBND tỉnh. Chủ một nhà cổ ở huyện Điện Bàn đã từng dứt khoát từ chối tham gia chương trình khảo sát nhà cổ 3 miền Bắc-Trung-Nam nói trên, cũng vì lý do này.

Hiện rải rác trên khắp địa bàn tỉnh còn khoảng 400 ngôi nhà cổ dân gian - phần lớn đã xuống cấp, nhưng vẫn chưa có một phương án toàn diện nào để bảo tồn. Những ngôi nhà cổ được xếp hạng trên đã là "thiểu số may mắn", song cũng chưa biết thực sự "may mắn" đến đâu, bởi tương lai số nhà cổ này cũng như hàng trăm ngôi nhà cổ có giá trị khác ở đất Quảng Nam chưa phải nhờ vậy mà đã thoát hiểm trước nguy cơ mai một và tầm ngắm của dân chơi nhà cổ...

Riêng những ngôi nhà cổ "đặc sắc" ở trung du Tiên Phước với giá trị kiến trúc tiêu biểu cho các phong cách nhà cổ đặc trưng "phía nam" của đất Quảng Nam thì vốn đã quá nổi tiếng không chỉ với các chuyên gia bảo tồn bảo tàng trong nước và quốc tế mà còn là nỗi thèm muốn của giới chơi nhà cổ. Tuy không thể thống kê hết, nhưng đã hàng chục ngôi nhà từ đây đã bị tháo dỡ xếp cột xếp kèo rời khỏi khung cảnh sinh thái truyền thống thanh bình mà chúng đã mấy trăm năm yên toạ.

Nhìn cảnh các sườn nhà cổ bị tháo dỡ, bày bán công khai phơi giữa trời trên tuyến quốc lộ 1A đoạn ngang qua Điện Bàn, hay những ngôi nhà rệu rã dần... ai cũng xót cho vốn quý trong dân gian bị mai một. Trong khi đó, bất chấp sự lo lắng của các chuyên gia bảo tồn, những ngôi nhà cổ dân gian - vốn là sở hữu tư nhân và tồn tại được đến nay là chỉ nhờ vào gia chủ cố giữ lấy - vẫn hàng ngày có nguy cơ bị cải tạo và biến dạng (cho phù hợp với điều kiện sinh hoạt), bị hư hỏng nặng, bị rao bán "trôi nổi" trên thị trường...

(Theo LĐ)

Bình luận

* Vui lòng nhập bình luận tiếng Việt có dấu

Tin khác