Thêm một chương mới cho công cuộc bảo tồn di sản văn hóa Huế

Di sản văn hóa (DSVH) Huế vượt qua giai đoạn cứu nguy khẩn cấp, từng bước hồi sinh và diện mạo ban đầu của cố đô lịch sử dần dần hồi phục.

Thêm một chương mới cho công cuộc bảo tồn di sản văn hóa Huế - ảnh 1

Đó là đánh giá tổng quan của kiến trúc sư Phùng Phu, Ủy viên Hội đồng DSVH Quốc gia, Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô (BTDTCĐ) Huế trước thành tựu của công cuộc bảo tồn DSVH Huế trong chặng đường 15 năm qua. Đối với các lĩnh vực trùng tu di tích, tôn tạo cảnh quan môi trường, ông cho biết:

- Sau khi quần thể di tích Cố đô Huế trở thành Di sản Thế giới, Đề án Quy hoạch, bảo tồn và phát huy giá trị di tích cố đô Huế (giai đoạn 1996 - 2010), do Chính phủ phê duyệt đầu năm 1996 mở ra một chương mới cho công cuộc bảo tồn DSVH Huế. Với mục tiêu ngắn hạn xác định tổng mức đầu tư 720 tỷ đồng, công cuộc bảo tồn di tích cố đô Huế chuyển sang giai đoạn ổn định và phát triển bền vững.

Trước tiên, bảo tồn, trùng tu di tích là một trong những hoạt động cơ bản nhất của công tác bảo tồn di sản Huế cũng như lĩnh vực đầu tư lớn nhất về kinh phí và chất xám với hơn 586 tỷ đồng (đạt hơn 81% kế hoạch dự kiến). Dù điều kiện thiên tai khắc nghiệt xảy ra liên tiếp, nhưng do hầu hết các di tích đều được bảo quản cấp thiết cùng với hàng chục công trình tiêu biểu đã trùng tu nên chúng vẫn bảo tồn và kéo dài tuổi thọ. Ngoài cơ sở hạ tầng được đầu tư, nâng cấp, hệ thống sân vườn các di tích cũng được tu bổ hoàn nguyên bảo đảm các nguyên tắc khoa học về bảo tồn của quốc gia và thỏa mãn các điều luật của Hiến chương, Công ước quốc tế và các nhà khoa học trong, ngoài nước đánh giá cao. Qua thực tiễn của công cuộc bảo tồn tôn tạo di tích Huế, chúng ta tích lũy nhiều kinh nghiệm quý báu và phong phú, nên đã đem lại những hiệu quả tích cực về kinh tế - xã hội.

Phần lớn các di tích chính được đầu tư tu bổ và tôn tạo hệ thống sân vườn, cảnh quan và trồng cây bổ sung ở các khu vực đệm đã thu hẹp không gian hoang phế, từng bước trả lại các giá trị cảnh quan vốn có của cố đô, mang lại sinh khí cho di tích, đáp ứng nhu cầu hưởng thụ văn hóa của nhân dân cũng như góp phần quan trọng giao lưu và hợp tác văn hóa trong nước, quốc tế. Bên cạnh đó, việc nâng cấp cơ sở hạ tầng và các trục đường TP Huế được quan tâm, nhất là các trục đường trong kinh thành và đường đến một số điểm di tích. Đặc biệt, việc chỉnh trang, tôn tạo hai bên bờ sông Hương, nạo vét sông Ngự Hà và tu bổ kè Hộ Thành Hào tạo điều kiện để phát triển dân sinh và chỉnh trang đô thị. Việc giải tỏa gần 300 hộ dân ở khu vực Bến Me và Hộ Thành Hào, hơn 50 hộ dân ở Thượng thành, hàng chục hộ dân ở đàn Xã Tắc, Võ Thánh và gần 100 hộ dân dọc theo Ngự Hà... với hàng chục tỷ đồng phần nào trả lại cảnh quan cho kinh thành Huế.

* Từ thực tiễn quản lý 30 di tích thuộc quần thể di tích triều Nguyễn, ông có thể nêu những tồn tại, bất cập đang diễn ra trong công cuộc bảo tồn và phát huy giá trị DSVH Huế?

- Do quy mô của quần thể di tích Huế rất lớn, tính chất các loại hình di sản lại hết sức phong phú, đa dạng, nên sự đầu tư hoàn toàn chưa tương xứng với nhu cầu của công tác bảo tồn. Thêm nữa, tính đặc thù của công tác trùng tu di tích cần nhiều thời gian cho giai đoạn thám sát, khảo cổ lập dự án và thực hiện trùng tu tôn tạo, nên thời gian thực hiện cũng cần được điều chỉnh. Đáng chú ý, việc giải quyết vấn đề bảo tồn và phát triển ở Huế hiện gặp rất nhiều khó khăn, do đây là TP văn hóa lịch sử, hệ thống di tích vô cùng phong phú và phân bổ trên diện rộng, công tác bảo tồn phải phù hợp để không níu kéo sự phát triển. Ngược lại, sự phát triển cũng phải không làm mất đi các di tích cũng như phá vỡ các giá trị truyền thống.

Vấn đề phân công, phân cấp quản lý di tích vẫn còn nhiều bất cập. Không ít di tích quan trọng, như: Lầu Tàng Thơ, Phủ Nội vụ, Lục Bộ và Mang Cá... chưa sử dụng hợp lý trong thời gian dài và bị phá hủy, biến dạng rất nghiêm trọng. Nhiều tư liệu lịch sử liên quan và có nguồn gốc từ Huế, nhưng bị thất thoát hoặc hiện không lưu trữ ở đây gây khó khăn lớn cho công tác nghiên cứu, tham quan và lập các dự án bảo tồn.

Quy hoạch đô thị chưa đáp ứng nhu cầu công tác bảo tồn di sản cũng như thiếu quy hoạch tổng thể, chi tiết dẫn đến tình trạng phát triển tùy tiện và ảnh hưởng đến các khu vực bảo tồn. Sự phối hợp giữa các ban ngành có trách nhiệm chưa đồng bộ khiến các dự án bảo tồn triển khai chậm và thậm chí tạo nên những kẽ hở cho sự xâm phạm di tích.

Tình trạng lấn chiếm, vi phạm tại nhiều khu di tích Huế vẫn diễn ra ngày càng phức tạp, trong lúc công tác giải tỏa, di dời dân cư tại khu vực bảo vệ I của di tích diễn ra chậm và chưa đáp ứng nhu cầu đặt ra. Ngay cả dự án mà Thủ tướng Chính phủ phê duyệt cũng chưa tính đến nguồn kinh phí đền bù giải tỏa dân cư trong vùng di tích được xem là vấn đề rất lớn, do số lượng dân cư sống dày đặc trong các vùng di tích tại Huế và các vùng phụ cận.

Trong hai năm (2007 - 2008), Chính phủ phê duyệt các đề án xây dựng Huế thành TP Festival và Huế thành một trong những trung tâm văn hóa, du lịch lớn của cả nước. Đặc biệt, năm 2009 với Kết luận 48KL/TW của Bộ Chính trị về xây dựng, phát triển Thừa Thiên Huế và đô thị Huế đến năm 2020, sự nghiệp bảo tồn di sản Huế có những điều kiện rất thuận lợi để thành công trong bối cảnh phát triển nhanh của đất nước.

Những thành công trong quá trình hợp tác với các tổ chức trong nước và quốc tế để bảo tồn di sản tạo nên uy tín và vị thế đặc biệt cho Huế khiến các cơ hội hợp tác và đầu tư ngày càng mở rộng. Chỉ tính riêng trong ba năm (2007 - 2009), giá trị các dự án hợp tác quốc tế đầu tư cho công cuộc bảo tồn di sản Huế lớn hơn tổng toàn bộ giá trị các dự án của tất cả các năm trước đó. Mặt khác, việc chuyển dịch cơ cấu kinh tế của tỉnh cũng tạo cơ hội và điều kiện tốt để phát huy giá trị di sản. Còn trong khu vực miền Trung, “Con đường di sản” với sự nối kết từ Hội An - Mỹ Sơn - Huế đến Phong Nha - Kẻ Bàng hay “Hành lang kinh tế Đông - Tây” kết nối từ Miến Điện - Thái Lan - Lào đến Việt Nam khiến khu vực này trở thành một trong những địa chỉ du lịch hấp dẫn nhất của Việt Nam.

Nhận thức rõ những tồn tại, bất cập trên, sau hai phần ba chặng đường thực hiện dự án, tỉnh đề xuất với các bộ, ngành và Chính phủ xin điều chỉnh nội dung dự án nói trên (giai đoạn 2010 - 2020) và được Chính phủ phê duyệt giữa năm 2010, tiếp tục mở ra thêm một chương mới cho công cuộc bảo tồn di sản Huế.

* Cùng với các cơ hội, những thách thức mới khi chúng ta hội nhập cũng ngày càng lộ diện, phải không thưa ông?

- Trước hết, đó là khả năng đầu tư tương xứng để bảo tồn di sản Huế với quần thể di tích đồ sộ, những DSVH phi vật thể phong phú và môi trường cảnh quan rộng lớn gắn bó hữu cơ với đô thị Huế. Vậy, Huế phải làm gì và làm như thế nào để có những nguồn vốn đầu tư rất lớn ấy trong khi chủ yếu vẫn phải dựa vào nguồn đầu tư từ ngân sách Nhà nước?

Thứ hai, cơ chế nào để quản lý, đầu tư và phát huy di sản Huế một cách hiệu quả nhất? Huế cần phải có một cơ chế đặc thù và hết sức linh hoạt thì mới có thể đáp ứng yêu cầu trên, nhưng việc cải cách các thủ tục hành chính và thay đổi cơ chế xem ra không hề đơn giản!

Thứ ba, vấn đề nguồn nhân lực để đáp ứng cho công cuộc bảo tồn di sản Huế trong thời kỳ mới. Cho dù những năm qua, Trung tâm BTDTCĐ Huế xây dựng đội ngũ cán bộ quản lý, chuyên môn tham gia công tác bảo tồn tu bổ ngày càng phong phú và đa ngành đáp ứng khá tốt công tác bảo tồn tu bổ di tích Huế; lực lượng tư vấn lập dự án, giám sát và thi công ngày càng phát triển. Tuy nhiên, lực lượng trên vẫn còn rất thiếu so với nhu cầu, nếu Huế được đầu tư lớn hơn cho bảo tồn di sản.

Thứ tư, sự thách thức đến từ nhu cầu cạnh tranh giữa các khu di sản trong khu vực. Miền Trung và Tây Nguyên có 6/7 Di sản Thế giới của Việt Nam (cả vật thể và phi vật thể), nên mỗi khu di sản đều cố gắng khẳng định vai trò và vị thế của mình. Trên tầm rộng hơn, Huế và các di sản khác của Việt Nam còn phải cạnh tranh với các nước Đông Nam Á và Trung Quốc. Đó thực sự là những thách thức rất lớn.

Cuối cùng, thách thức từ mâu thuẫn giữa bảo tồn và phát triển. Đây không những là vấn đề trung tâm và thách thức to lớn nhất đối với di sản Huế trong bối cảnh mới mà còn là vấn đề UNESCO nhiều lần khuyến cáo Huế.

* Xin chân thành cám ơn ông!

 

Theo TTH

Bình luận

* Vui lòng nhập bình luận tiếng Việt có dấu

Tin khác