Giữ hồn không gian văn hóa cộng đồng Cà Mau

Bất kỳ nơi đâu, thôn làng nào đều có những đặc trưng văn hóa riêng biệt. Ngoài điều kiện tự nhiên, địa hình để nhận diện và tôn vinh những cái khác biệt giữa vùng này với vùng khác là nét văn hóa truyền thống của con người sở tại.

Giữ hồn không gian văn hóa cộng đồng Cà Mau Giữ hồn không gian văn hóa cộng đồng Cà Mau

Với những ai xa quê, bên cạnh nỗi nhớ về tre làng, cây đa, mái đình thì câu hò, điệu hát, lễ hội, món ăn, trang phục… sẽ đọng lại trong họ suốt cả cuộc đời. Tất cả những điều khó quên ấy chính là di sản văn hóa phi vật thể. Đó là những sản phẩm tinh thần gắn với cộng đồng hoặc cá nhân, vật thể và không gian văn hóa liên quan, có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học. Đồng thời, thể hiện bản sắc của cộng đồng, không ngừng được tái tạo và được lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác bằng truyền miệng, truyền nghề, trình diễn và các hình thức khác.

Khó khăn bảo di sản văn hóa phi vật thể

Ai cũng hiểu văn hóa phi vật thể có tầm quan trọng như thế nào đối với mỗi người đang sống và hưởng thụ, nhưng ít ai thấy được những vốn quý cùng ta lớn lên theo tháng năm nay đã dần quên lãng với thời gian.

Đối với Cà Mau, những năm qua, có rất ít các nhà nghiên cứu sưu tầm, điều tra và thực hiện các đề tài khoa học về văn hóa phi vật thể. Ngần ấy năm, khi điểm lại chỉ đếm trên đầu ngón tay như đề tài Đờn ca tài tử Nam Bộ, chuyện kể bác Ba Phi, lễ hội Nghinh Ông, múa Khmer... Đây là những hiện hữu nổi trội của tỉnh, còn phần chìm của "một tảng băng" văn hóa vô thể thì vẫn để nó ngủ yên và tan dần đi. Để đến một lúc nào đó khi chợt tỉnh, chúng ta muốn tìm lại thì đã quá muộn màng.

Do tác động nhiều loại hình giải trí mà cái gọi là theo thời thượng đã chiếm rất lớn đến không gian văn hóa truyền thống, giới trẻ thích nghe nhạc rap, rock hơn là ca dao, hò vè, hát ru. Một phần do cha mẹ tập trung nhiều vào kinh tế gia đình mà dành thời gian rất ít nói về luật tục gia đình, truyền thống cha ông, thậm chí có khi họ xem đó là lỗi thời, hủ tục không phù hợp với điều kiện sống hiện nay.

Trong khi các trò chơi dân gian mang tính tích cực, lành mạnh, bây giờ bị một số người lạm dụng trở thành tệ nạn xã hội như đá gà ăn tiền chẳng hạn. Ngoài các trò chơi điện tử có ích như chơi cờ, xếp hình giúp các em rèn luyện trí thông minh, trò chơi xếp chữ (tiếng Anh) tạo điều kiện để các em trau dồi ngoại ngữ, thì trò chơi điện tử đa số mang tính bạo lực cao, người chơi có thể mất ăn, mất ngủ, tốn tiền nhưng lại được đa số giới trẻ yêu chuộng.

Các nghi lễ, luật tục của ông cha xưa đặt ra, nay khi thực hiện lại quá gọn nhẹ, đơn giản, bỏ qua nhiều nghi thức quan trọng. Việc cưới, gả không còn quy củ nữa, có chăng chỉ còn ở thôn quê, nói về thành thị lại càng đơn giản, nhanh gọn hơn, mọi việc có nhà hàng lo từ A đến Z, chỉ một buổi là xong. Thiết nghĩ, vài năm nữa có ai còn nhớ đến lễ nghi cưới gả đúng nghĩa theo phong tục truyền thống chăng?

Thực tế cho thấy di sản văn hóa phi vật thể đang đứng trước những thử thách do tác động của khách quan cũng như chủ quan. Từ đó đã làm mai một dần những giá trị truyền thống do các chủ thể tự đánh mất và lãng quên. Các nghề thủ công truyền thống, tập quán xã hội và tín ngưỡng, lễ hội truyền thống đã không còn nguyên mẫu như cha ông để lại, cả ngữ văn dân gian ít nhiều đã bị đảo lộn.

Giữ ven nguyên giá trị truyền thống

Thời gian qua, Bảo tàng Cà Mau tập trung tổ chức sưu tầm, điều tra văn hóa phi vật thể trong toàn tỉnh. Tuy nhiên, quá trình sưu tầm, điều tra hiện nay gặp không ít khó khăn do khách quan mang lại, đó là nghệ nhân lớn tuổi trí nhớ giảm hoặc đã mất. Các nghề truyền thống rất ít người theo học, chủ yếu là dân lao động nghèo tham gia các nghề đan đát, dệt chiếu chẳng hạn. Thêm phần các nghệ nhân lúc sinh thời thường truyền nghề không tận tâm.

Theo Thông tư số 04/TT-BVHTTDL thì việc bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể tập trung vào các loại hình: tiếng nói, chữ viết; ngữ văn dân gian (sử thi, ca dao, dân ca, tục ngữ, hò, vè, câu đố, truyện cổ tích, truyện Trạng, truyện cười, truyện ngụ ngôn, hát ru và các biểu đạt khác được chuyển tải bằng lời nói hoặc ghi chép bằng chữ viết); nghệ thuật trình diễn dân gian (âm nhạc, múa, hát, sân khấu và các hình thức trình diễn dân gian khác); tập quán xã hội (luật tục, hương ước, chuẩn mực đạo đức, nghi lễ và các phong tục khác); lễ hội truyền thống; nghề thủ công truyền thống; tri thức dân gian, bao gồm: tri thức về thiên nhiên, đời sống con người, lao động sản xuất, y, dược học cổ truyền, ẩm thực, trang phục và các tri thức dân gian khác.

Muốn bảo tồn được các loại hình văn hóa trên cần có cả cộng đồng tham gia gìn giữ và phát huy. Cần xác định giá trị, sức sống của di sản và đề xuất khả năng bảo vệ, xác định các yếu tố, các vấn đề liên quan để bảo vệ di sản, các yếu tố phản ánh hình thức, đặc điểm và giá trị di sản; các vấn đề về khả năng tồn tại, sức sống hoặc nguy cơ mai một.

Còn về trò chơi dân gian, cần phải điều tra, sưu tầm, đưa loại hình này vào trường học để học sinh tiếp cận, ứng dụng, khai thác tính hấp dẫn của trò chơi, trở thành phương tiện thư giãn, giải trí bổ ích mà còn rèn luyện sức khỏe, tạo phản ứng nhanh nhạy, khéo léo cho các em. Từ đó, các em học sinh sẽ hứng thú và là nhân tố tích cực duy trì, phát triển, phổ biến những trò chơi này.

Theo LV

 

Bình luận

* Vui lòng nhập bình luận tiếng Việt có dấu

Tin khác