Hát xẩm – nghệ thuật dân gian đường phố.

(Cinet)- Hát xẩm là một loại hình nghệ thuật dân gian ra đời cách đây khoảng 700 năm. Theo các tài liệu nghiên cứu ghi lại, hát Xẩm được hình thành khoảng từ thế kỷ thứ XIV. Từ khi ra đời cho đến nửa đầu thế kỷ XX, hát Xẩm được gọi với những tên khác nhau như hát rong, hát dạo..nhưng trên thực tế hát Xẩm là thể loại nhạc dân gian chuyên nghiệp và là một di sản văn hóa được sinh ra từ đường phố.

Xẩm chợXẩm chợ

Hát Xẩm phổ biến ở đồng bằng trung du Bắc Bộ, lưu truyền chủ yếu ở Bắc Giang, Hà Nội, Hà Đông, Hải Phòng, Ninh Bình, Thanh Hóa…hát xẩm là thể loại hát nói có nội dung gần nhất với cuộc sống sinh hoạt đời thường. Lời hát xẩm thường do các nghệ sĩ tự chế, thông thường là những lời tự sự về bản thân, về cuộc đời hay vể những thân phận éo le, cũng có đôi khi là kể về những chuyên vui, nhẹ nhàng, hóm hỉnh mang tính chất châm biếm. Thời phong kiến, hát xẩm là tiếng nói phản kháng, lên án những bất công áp bức, những thói hư, tật xấu của xã hội. Sau chiến tranh, các làn điệu Xẩm được các nhạc sỹ, cán bộ văn hóa sử dụng như một công cụ để tuyên truyền chính sách, chủ trương của Đảng và Nhà Nước. Vào cuối năm 1954 đầu năm 1955, để chống lại việc người dân miền Bắc di cư vào miền Nam sau Hiệp định Geneve, chính quyền Việt Nam dân chủ cộng hòa đã tập trung nhiều nhóm hát xẩm (gồm nhiều nghệ nhân xẩm của các vùng  Thái Bình, Ninh Bình, Nam Định, Hà Nội....), cử người viết bài và đến các vùng duyên hải phía Bắc biểu diễn nhằm vận động nhân dân không di cư.

Hát xẩm – nghệ thuật dân gian đường phố. - ảnh 2 Hát xẩm – nghệ thuật dân gian đường phố. - ảnh 3

Hát xẩm thường được trình diễn bởi một nhóm nhỏ từ 2 - 3 hoặc 4 người, gồm vợ chồng, con cái, hoặc anh em, bè bạn... Trong số này, trưởng nhóm thường là người cầm đàn bầu - hoặc nhị, hồ - tự chơi, tự đệm và hát chính. Những người khác đều phải biết chơi tối thiểu một nhạc cụ. Điều đáng nói là trên sân khấu của nghệ thuật hát xẩm thường cùng lúc diễn ra ba công việc: biểu diễn, sáng tác và truyền nghề. Khi một người được tuyển chọn tham gia với nhóm hát, ông trưởng nhóm phải huấn luyện cho người đó chơi nhạc cụ hoặc cách hát xướng, cách phổ thơ, soạn thơ... suốt cả quá trình biểu diễn.

Theo tài liệu được công bố năm 1964 của nhà nghiên cứu dân gian Trần Việt Ngữ thì hát Xẩm có 8 làn điệu chính gồm: Xẩm chợ, Xẩm xoan, Huê tình, Xẩm nhà trò, Nữ oán, Hò bốn mùa, Hát ai, Thập ân. Trong dân gian thường gọi tên các loại Xẩm theo một số cách thức khác, ví như gọi theo tên của một số bài Xẩm nổi tiếng như “ Xẩm anh Khóa” hoặc theo mục đích, nội dung như “ Xẩm dân vận” ( là những bài hát được sáng tác để tuyên truyền, vận động quần chúng). Hay gọi theo môi trường biểu diễn như “Xẩm chợ” và “Xẩm cô đầu”. Riêng tại Hà Nội còn một dòng Xẩm khác rất đặc trưng đó là Xẩm tàu điện vì thường được biểu diễn trên tàu điện và các bến tàu.

Cho đến nay nhiều người vẫn nhầm hiểu Xẩm là lối hát của người khiếm thị, ăn xin.  Nhưng thực chất từ khi ra đời, hát xẩm thường được người khiếm thị dùng làm phương tiện kiếm sống. Vì thế hát xẩm thực sự là một loại hình âm nhạc chuyên nghiệp, chỉ khác ở chỗ sân khấu của hát xẩm là ở đường phố, bến tàu, gốc đa, bến nước, sân đình…hay một góc chợ. Trong các loại âm nhạc truyền thống thì duy nhất chỉ có hát xẩm được coi là nghề kiếm sống. Số lượng người hát xẩm đông nhất là vào thời kỳ Pháp thuộc và những năm đầu kháng chiến chống Pháp. Có thể nói trong một thời gian dài, hát xẩm là món ăn tinh thần của người lao động. Từ những năm 60 trở lại đây vì nhiều nguyên nhân khác nhau với điều kiện xã hội thay đổi đặc biệt là từ khi Hội người mù được thành lập, những người hát xẩm được dạy nghề thủ công và chuyển sang sống bằng nghề mới này nên xẩm dần vắng bóng. Sau mấy chục năm gián đoạn, cho đến năm  2008 vào ngày 29 tháng 3 (22 tháng 2 âm lịch), lễ giổ tổ nghề hát xẩm đã được phục hồi và được tổ chức một cách trọng thể tại Quốc tử Giám Hà Nội. Từ đó đến nay đã có nhiều công trình nghiên cứu, nhiều lớp truyền dạy nghệ thuật hát Xẩm cho thế hệ kế cận nhằm gìn giữ và phát triển loại hình nghệ thuật dân gian độc đáo này.

NLH

Bình luận

* Vui lòng nhập bình luận tiếng Việt có dấu

Tin khác