Hát Xoan - "đặc sản" văn hoá nghệ thuật thời Hùng Vương

Phú Thọ là đất phát tích của dân tộc Việt Nam, nơi mà cách đây hàng ngàn năm đã cho ra đời nhà nước đầu tiên của người Việt: nhà nước Văn Lang thời đại các vua Hùng. Trải qua tiến trình phát triển của lịch sử, đến nay vùng đất cội nguồn lưu giữ nhiều di sản văn hoá phi vật thể vô cùng phong phú gắn liền với đời sống tinh thần của các thế hệ người Việt Nam. Một trong những di sản ấy là "Hát Xoan Phú Thọ".

Cần gìn giữ và phát huy nghệ thuật hát xoanCần gìn giữ và phát huy nghệ thuật hát xoan

Đây là loại hình nghệ thuật còn giữ được những dấu tích âm nhạc từ rất sớm, cũng là hình thức nghệ thuật có tính chuyên nghiệp của người Việt.

Sức sống mãnh liệt

Có nhiều truyền thuyết về sự xuất hiện của hát Xoan, nhưng hầu hết đều khẳng định rằng hát Xoan có từ thời các vua Hùng. Theo "Truyền thuyết Hùng Vương", hát Xoan có từ thời dựng nước. Các nghệ nhân thôn Phù Đức (xã Kim Đức, thành phố Việt Trì) còn kể rằng: Ngày xưa có ba anh em Vua Hùng đi tìm đất qua thôn Phù Đức vào buổi trưa và có nghỉ lại một khu rừng gần thôn. Từ khu rừng các vị nhìn ra bãi cỏ trước mặt thấy có đám trẻ chăn trâu vừa chơi, vừa hát, vừa đánh vật, kéo co. Thấy vậy, Đức Thánh Cả liền bảo những người đi theo đem những bài hát mà họ biết dạy thêm cho lũ trẻ. Về sau cứ đến ngày 30 tháng chạp âm lịch hằng năm, dân làng làm bánh nẳng để cúng vào buổi trưa và thịt bò cúng vào buổi chiều ở miếu "Lãi Lèn" để thờ Đức Thánh (nguyên ngày xưa Đức Thánh đi qua, thôn dân đã đãi hai món đó). Tới ngày mồng hai, mồng ba tháng giêng âm lịch thì dân Phù Đức mở hội cầu, trong hội cầu họ diễn lại cảnh hát xướng, kéo co, đánh vật ở bãi. Lệ hàng năm phải hát xướng, cầu chúc bắt nguồn từ sự việc ấy. Nên hát Xoan còn được gọi là ca Xoan, hát "Lãi Lèn".

Qua truyền thuyết có thể thấy rằng, các làn điệu Xoan cổ đều được bắt nguồn từ những làng cổ nằm ở địa bàn bán sơn địa thuộc trung tâm bộ Văn Lang thời các Vua Hùng dựng nước. Các địa điểm có hát Xoan hoặc có liên quan đến hát Xoan đều có tín ngưỡng thờ tự các Vua Hùng và các công chúa Tiên Dung, Ngọc Hoa, Nguyệt Cư và các con rể, tướng lĩnh thời Vua Hùng. Hát Xoan được dùng làm nghi thức tín ngưỡng trong lễ hội của làng để cầu trời đất ban cho mưa thuận gió hoà để mùa màng tươi tốt đem lại cuộc sống ấm no cho muôn dân trăm họ. Nó mang đầy đủ tính chất của nền văn hoá cội nguồn và cổ xưa nhất. Theo nhà nghiên cứu văn hoá dân gian Nguyễn Khắc Xương: "Xoan là một thực thể nghệ thuật đa thành phần với diễn xướng hội tụ nhiều thành tố dân ca, ca múa dân gian. Chính điều này đã gạt bỏ được tính đơn điệu và lặp lại để tạo nên sức hấp dẫn của Xoan... Điều khác biệt với các dân ca nghi lễ khác là Xoan đã cấy cắm hạt giống ở một số làng xã mà Xoan giữ cửa đình, tạo nên một sự nhân giống, phát triển vào địa phương, đem lại nét Xoan, chất Xoan cho văn hoá địa phương". Như vậy, hát Xoan có những nét tương đồng nhưng cũng chứa đựng nhiều yếu tố mang tính địa phương. Đó chính là những điểm tạo nên sự riêng biệt và giá trị di sản nhân loại của hát Xoan.

Xoan không chỉ được biết đến trong nước mà còn vươn xa và hội nhập với các nước trong khu vực. Chương trình biểu diễn của đoàn nghệ thuật hát Xoan Phú Thọ đã thu hút sự chú ý và cổ vũ nhiệt tình của giới nghiên cứu văn hoá dân gian quốc tế và khu vực cùng đông đảo khán giả các nước nó ghé thăm như Thái Lan, Hàn Quốc... Những giai điệu mượt mà, tươi vui dí dỏm của Xoan đã chinh phục hàng ngàn khán giả bằng những tràng pháo tay không dứt và để lại nhiều ấn tượng tốt đẹp trong lòng bạn bè.


Tồn tại vì được nhân dân yêu mến và trân trọng

Xoan đã sống và tồn tại suốt chiều dài lịch sử đất nước là vì cộng đồng nhân dân yêu mến, trân trọng. Chúng tôi đến xã Kim Đức - "quê" gốc của Xoan từ thời Vua Hùng khi Hội văn nghệ dân gian Việt Nam chuẩn bị trao tặng danh hiệu nghệ nhân hát Xoan cho 16 cụ tuổi đời 65 đến 90 tuổi. Các nghệ nhân này là những "báu vật" sống vô cùng quan trọng. Họ lưu giữ trong trí nhớ một kho tàng vô giá về lịch sử, văn hóa và nghệ thuật diễn xướng. Bao năm qua, các nghệ nhân này đã có công rất lớn trong việc truyền dạy hát Xoan cho nhiều thế hệ con cháu, đặt nền tảng vững chắc cho hát Xoan tồn tại và phát triển đến hôm nay. Đến nay, xã có 22 nghệ nhân được chính thức công nhận.

Kim Đức đã thành lập câu lạc bộ (CLB) hát Xoan từ năm 1998 với số lượng ban đầu 30 người tham gia. Năm 2005, CLB này được tách ra thành 3 phường Xoan là Kim Đới, Phù Đức và Làng Thét. Đến nay, đã có 200 người của 3 thế hệ hát Xoan tham gia các phường. Một vài năm trở lại đây, ở Kim Đức, các trường học từ mầm non, tiểu học đến trung học đều được dạy hát Xoan. Từ năm 2005, xã đã thành lập được 12 tổ hát Xoan trong khu dân cư. Xoan phát triển ra toàn dân với tính cộng đồng cao. Các phường Xoan tự đứng ra truyền dạy. Thường thì vào buổi tối lúc nông nhàn, trùm phường và một số cụ cao tuổi tập hợp các cháu tại nhà cụ trùm và dạy múa hát Xoan. Bà Lê Thị Hữu Hợp, Phó Chủ tịch UBND thành phố Việt Trì cho biết: "Hiện Việt Trì đã có 6 câu lạc bộ hát Xoan. Thời gian tới Việt Trì sẽ phổ biến hát Xoan đến tất cả các trường học, phường xã trên địa bàn thành phố".

Tuy nhiên, cũng như một số loại hình dân ca khác, Xoan đang đứng trước nguy cơ bị mai một, biến đổi. Theo ông Nguyễn Văn Bằng, Phó Chủ tịch UBND xã Kim Đức, số lượng nghệ nhân đã mất đi rất nhiều so với những năm 60 (thế kỷ 20). Hơn nữa, đã có nhiều lối hát bị lãng quên hoặc nhớ không chính xác kể cả ở lớp nghệ nhân từ 80 tuổi trở lên. Trong quá trình truyền dạy, do tuổi cao, trí nhớ giảm nên sự truyền dạy của các nghệ nhân đôi khi sai lệch, nhiều làn điệu không còn nguyên gốc. Công cụ truyền dạy chủ yếu dựa vào trí nhớ và các bài Xoan truyền tay chép lại từ người này sang người khác. Điều đó không tránh khỏi "tam sao thất bản". Cũng theo ông Bằng, điều kiện kinh tế và cơ chế hiện nay tại các địa phương cũng ảnh hưởng không nhỏ đến sự phát triển của hát Xoan. Đa số chính quyền địa phương đều rất quan tâm ủng hộ di sản Xoan của quê mình, tuy vậy không có khoản tài chính nào để dành cho Xoan hoạt động. Tại các phường của xã Kim Đức, mỗi năm xã ủng hộ một số tiền để làm lễ đầu năm, cuối năm và hỗ trợ phương tiện khi phường đi hát xa làng. Việc truyền dạy hoàn toàn không có kinh phí. Các nghệ nhân tự tập hợp con cháu trong làng để dạy hát, không có thù lao, miễn sao hát Xoan còn có người học mà giữ lấy. Hát Xoan không chỉ là di sản văn hoá phi vật thể của cư dân vùng trung du Phú Thọ mà còn là di sản văn hoá phi vật thể của dân tộc Việt Nam. Với những giá trị về lịch sử, giá trị về văn hoá, giá trị về nghệ thuật, hát Xoan Phú Thọ cần được bảo tồn, gìn giữ phổ biến và phát triển để loại hình dân ca này có sức lan toả mạnh mẽ và trường tồn cùng thời gian, xứng đáng với vị trí của nó trong nền âm nhạc dân tộc.

Thời gian tới, hát Xoan có thể sẽ được bảo vệ ở tầm quốc tế khi cuối tháng 3/2010, Chính phủ đã cho phép gửi hồ sơ tới UNESCO đề tổ chức này công nhận hát Xoan là di sản văn hoá phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp.

 

Theo TTX

 

Bình luận

* Vui lòng nhập bình luận tiếng Việt có dấu

Tin khác