Hát Xoan trước nỗi lo thất truyền

Nghệ nhân hát Xoan ngày càng hiếm và đa phần đều đã lớn tuổi. Nếu không nhanh chóng hướng dẫn, đào tạo một lớp trẻ có lòng mê hát Xoan thực sự thì tương lai không xa hát Xoan sẽ đứng trước nguy cơ thất truyền...

Hát Xoan trước nỗi lo thất truyền - ảnh 1

Hát Xoan trước nỗi lo thất truyền

Phường Kim Đức, thành phố Việt Trì – cái nôi của hát Xoan Phú Thọ, có tới 3/4 phường Xoan cổ của đất Tổ với Phù Đức, Kim Đới, Thét. Nghệ nhân Nguyễn Văn Đọc - Trưởng phường hát Xoan làng Thét cho biết: “Hát Xoan còn gọi là hát Xuân tức là các cuộc hát tổ chức vào mùa xuân, xuất hiện từ rất sớm, từ thời Hùng Vương dựng nước. Đây là loại dân ca lễ nghi, phong tục, gắn liền với lễ hội và nhu cầu tâm linh. Tổng cộng hát Xoan cổ có 14  quả cách (làn điệu) bao gồm hát tràng mai (mời vua), đối rãy cách, nhà ngâm cách, tứ đưa cách, tứ dân cách, ngư thiều cách, xoan thời cách, hồi liên cách, hò chèo cách, xuân - hạ - thu - đông cách và cài huê cách. Mỗi quả cách đều có kép (nam) và đào (nữ), cùng với hai nhạc cụ chính là trống và phách”. Lão nghệ nhân tiếp tục chìm vào dòng hồi ức: “Ngày xưa, hát Xoan rất được ưa chuộng, trong tất cả các đêm hội của làng người ta thường biểu diễn hát Xoan. Làng Thét nhà nhà biết hát Xoan, người người biết hát Xoan. Mỗi khi các phường đi hội để hát hết 14 quả cách thì phải hát liên tục, có khi thâu đêm. Nhưng trải qua thời gian, cùng với sự đổi thay của lịch sử, nghệ thuật hát Xoan cũng trải qua nhiều biến cố thăng trầm và có nhiều sự mai một. Hiện giờ số người hát Xoan thành thạo ngày càng hiếm, đa phần đều đã lớn tuổi. Lớp thanh niên mới lớn thi nhau rời bỏ làng quê đi nơi khác kiếm sống, nên dần thấy xa lạ với câu hát xưa. Trong lễ hội của làng, người ta không mấy chú ý đến hát Xoan. Cả năm mới có một lần thực sự được hát hết mình. Nếu không nhanh chóng hướng dẫn, đào tạo một lớp trẻ có lòng mê hát thực sự thì e rằng hát Xoan sẽ đứng trước nguy cơ thất truyền” - ông Đọc lo lắng. 

Nghệ nhân Lê Xuân Ngũ - Trưởng phường Xoan Phù Đức (Kim Đức) tâm sự: “Hiện nay phường Xoan Phù Đức chỉ còn khoảng 30 người, kinh phí hoạt động tự túc nên rất eo hẹp. Số lượng nghệ nhân còn ít, các kép chính (nam) đa phần tuổi đã cao, hầu hết đã từ trên 70 đến 90 tuổi. Các cụ mắt đã mờ, chân đã chậm, nên việc theo đi hát rất khó khăn dù vẫn say, vẫn tâm huyết với Xoan. Chỉ buồn một nỗi là lớp trẻ kế cận lại không mấy quan tâm đến hát Xoan”. Rồi ông Ngũ nhấn mạnh: “Ngay cả con trai tôi, mặc dù được cha truyền toàn bộ tinh hoa hát Xoan cho, nhưng khi bảo đi hát, thì lại đưa ra lý do còn phải đi làm kiếm tiền. Cứ tình hình này thì chuyện mai một sẽ khó tránh khỏi khi thế hệ chúng tôi hai năm mươi về với tổ tiên”.

Truyền “lửa” hát Xoan

Trước sự mai một đó, nghệ nhân Nguyễn Văn Đọc đã cùng các nghệ nhân tâm huyết khác trong phường mở lớp dạy hát Xoan cho các cháu thanh, thiếu niên trong làng. Căn nhà cạnh đình làng Thét của ông cứ mỗi độ nghỉ hè lại đông vui hơn bởi sự tham gia tập luyện của các cháu học sinh. Gọi là lớp học nhưng không có học phí hay bất cứ một khoản đóng góp nào và không có sự tài trợ nào, tiền do phường Xoan tự xoay xỏa. Thầy và trò đến với nhau bằng niềm say mê cháy bỏng là được hát, được đắm mình trong những giai điệu truyền cảm, mượt mà của Xoan. Lão nghệ nhân 81 tuổi vẫn tự tay chỉ dạy, uốn nắn cho các cháu từng câu hát, điệu múa.

Theo ông Đọc: Hát Xoan khó nhất là các làn điệu. Cách dạy chủ yếu  theo lối truyền khẩu, kết hợp với uốn nắn từng câu hát, điệu múa. Để dạy cho các cháu học tập các làn điệu đến khi hát thành thạo tất cả các quả cách phải mất ít nhất nửa năm trời. Hiện các lớp học hát Xoan của phường Xoan Thét đang thu hút ngày càng đông, đặc biệt có những cháu mới 10 - 11 tuổi cũng theo học. Ông Đọc bảo: “Các cháu bận đi học, giúp đỡ gia đình nên buổi học buổi nghỉ. Lớp cũng chỉ toàn con cháu trong nhà, trong họ vì dễ tập hợp, bảo ban chứ người ngoài ít ai còn thiết tha với loại hình nghệ thuật truyền thống này”. 

Tuy vậy, ông Đọc vẫn tin tưởng, hát Xoan vẫn sẽ giữ được sức sống trường tồn của nó vì hát Xoan gắn liền trong không gian lễ hội văn hóa đượm màu sắc tâm linh, thiêng liêng, trang trọng tại các di tích lịch sử văn hóa gắn với các nhân vật lịch sử, truyền thuyết lịch sử. Nhưng để lưu giữ được hát Xoan cần thêm rất nhiều “ngọn lửa” của những người biết yêu quý, thẩm thấu được những giá trị đích thực của tình đời, tình người. Hiện, ở các phường Xoan ở Kim Đức gồm Phù Đức, Kim Đới và Thét những trưởng phường, các nghệ nhân hát Xoan tuổi đời từ 65 đến 90 vẫn luôn miệt mài truyền dạy những làn điệu Xoan cho thế hệ trẻ.

Hát Xoan Phú Thọ đang trong hành trình đề nghị UNESCO công nhận là di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp. Những cuộc hội thảo, hội diễn, băng hình về hát Xoan, những bài hát, ca cảnh đã và đang có sức lan tỏa mạnh mẽ. Tuy nhiên, nếu các cơ quan hữu trách không có phương án bảo tồn, phát triển khẩn cấp thì di sản văn hóa độc đáo này sẽ dần mai một ở chính nơi nó sinh ra trước khi được thế giới biết đến và vinh danh.

 

Theo QĐND

Bình luận

* Vui lòng nhập bình luận tiếng Việt có dấu

Tin khác