Người của những đêm khan huyền thoại

Người của những đêm khan huyền thoại - ảnh 1
Nghệ nhân Y Wang H’wing đang hát kể sử thi. (Ảnh: Minh Đức)
(Cinet)- Được gọi là “người của những đêm khan huyền thoại”, nghệ nhân Y Wang H’wing là người đi tiên phong trong việc gìn giữ và phát huy giá trị văn hóa truyền thống ở địa phương với những đóng góp trong việc sưu tầm, truyền dạy sử thi Êđê, dạy diễn tấu cồng chiêng và sử dụng các nhạc cụ dân tộc cho lớp trẻ.
Nặng lòng “giữ lửa” văn hóa truyền thống
Nghệ nhân Y Wang H’wing sinh ra và lớn lên ở buôn Triă, xã Ea Tul (huyện Cư M’gar, tỉnh Đắk Lắk). Buôn Triă là một trong những buôn làng cổ xưa của đồng bào Êđê, còn lưu giữ được nhiều vốn văn hóa truyền thống như kể khan (hát kể, diễn xướng sử thi), hát dân ca, diễn tấu cồng chiêng và các nhạc cụ, nhạc khí dân tộc khác.
Theo ông Y Wang, hát kể sử thi Êđê là sinh hoạt văn hóa dân gian có từ xa xưa, được truyền miệng từ đời này qua đời khác. Ngày trước hầu như buôn làng nào cũng có nghệ nhân kể khan, có buôn 2-3 người; những người thuộc nhiều sử thi được cộng đồng hết sức tôn trọng, mến mộ. Vào những dịp lễ hội, lễ cúng của buôn làng, hoặc tang ma, hầu hết đàn ông, đàn bà, người già, trẻ em đều có thể tụ họp tại nhà dài để nghe kể khan. Người thế hệ sau nghe lời kể khan của người lớp trước, sau đó tự nhớ, tự trau dồi kỹ năng của mình để có thể kể lại cho người khác. Chỉ những người có năng khiếu, có trí nhớ tốt mới có thể nhớ trọn vẹn một hoặc vài bộ sử thi đồ sộ như Đam San, Đam Di, Khinh Jú..., mỗi bộ dài đến vài chục ngàn câu. Với bà con các dân tộc thiểu số Tây Nguyên “Cuộc sống thiếu tiếng chiêng, vắng lời Khan, chẳng khác nào thiếu cơm, thiếu muối!”.
Hơn nửa thế kỷ trước, cậu bé Y Wang chưa đầy mười tuổi đã theo ông ngoại dự nhiều lễ hội của buôn làng - những đêm hội thâu đêm suốt sáng, hay kéo dài từ ngày này sang ngày khác và thường được tổ chức vào thời điểm bà con đã thu hoạch xong lúa, bắp, hoặc khi buôn làng tiến hành các lễ cúng thần linh, cúng bến nước, cúng rừng thiêng.
Từ chỗ được dự nhiều lễ hội, nghe đi nghe lại trong nhiều đêm hát kể sử thi mà nghệ nhân Y Wang đã thuộc và nhớ được 4 sử thi Êđê, gồm: Y Đăm Bhu - Y Đăm Bha (chàng Đăm Bhu - Đăm Bha); Y Đăm Săn (chàng Đăm Săn); Y Đun Bru (chàng Đun Bru) và Y Bong Hiu Knuh (chàng Bong đi săn bắt).
Có được vốn sử thi từ ông ngoại truyền dạy, sau này khi ông ngoại về với tổ tiên, mỗi khi buôn làng ở Ea Tul mở lễ hội, Y Wang lại thay ông ngoại hát kể sử thi cho buôn làng nghe. Năm 2004, khi ngành văn hóa tỉnh triển khai công tác sưu tầm, biên dịch, xuất bản, truyền dạy sử thi Tây Nguyên, nghệ nhân Y Wang đã tham gia và có những đóng góp tích cực. Hiện nay nghệ nhân Y Wang thuộc gần 20 khan Êđê, như khan Dăm San, Dăm Ji, Sing Nhã, M’Hiêng…
Không chỉ phục vụ cho buôn làng mà nghệ nhân Y Wang còn thường xuyên được mời đi biểu diễn ở nhiều nước trên thế giới. Ông còn là người say mê nhạc cụ truyền thống của dân tộc mình. Từ chỗ say mê, nghệ nhân Y Wang đã sưu tầm cho mình hầu hết các nhạc cụ của đồng bào Ê đê, và mỗi dịp có khách trong và ngoài nước tới tìm hiểu văn hóa truyền thống của đồng bào, nghệ nhân Y Wang lại mang nhạc cụ ra vừa giới thiệu, vừa diễn tấu cho mọi người cùng nghe. Với thế hệ trẻ ở buôn Triă, trong đó có các con của mình, nghệ nhân Y Wang đã truyền cho họ ngọn lửa của niềm đam mê văn hóa truyền thống.
Còn nhiều trăn trở
Theo thống kê mới nhất của Sở VHTTDL Đắk Lắk, hiện cả tỉnh có trên 700 buôn Êđê nhưng chỉ còn 8 nghệ nhân hát kể sử thi (ở 3 huyện Cư Mgar, Krông Pắk và Krông Búk), so với con số 64 nghệ nhân vào năm 2003. Qua điều tra, khá nhiều nghệ nhân hát kể nổi tiếng trước đây đã qua đời, nhiều nghệ nhân lớn tuổi chỉ nhớ một vài đoạn sử thi, hoặc chỉ biết tên sử thi mà không còn nhớ nội dung. Nền nếp sinh hoạt văn hoá, lao động ở buôn làng thay đổi, cùng quá trình đô thị hóa đã khiến không gian diễn xướng sử thi như nhà dài, chòi rẫy, lễ hội mất dần, nhiều nghệ nhân không có cơ hội hát kể trong thời gian dài nên quên luôn sử thi mình từng nhớ.
Người của những đêm khan huyền thoại - ảnh 2
Một buổi hát kể sử thi ở Đắk Lắk. (Ảnh: Internet)

Hiện Sở VHTTDL Đắk Lắk đang xúc tiến xây dựng kế hoạch và chính sách hỗ trợ, khuyến khích các nghệ nhân truyền dạy hát kể sử thi cho thế hệ sau bằng việc đưa sử thi vào giảng dạy ở các trường dân tộc nội trú, lập các câu lạc bộ nghệ nhân ở buôn làng… “Tuy vậy, cái khó hiện nay không chỉ ở chỗ đào tạo người kế tục hát kể sử thi mà còn làm sao tạo ra lượng người nghe sử thi, bởi không có người nghe thì nghệ nhân không thể hát kể. Lúc đó, sử thi chỉ tồn tại trên trang giấy in mà không thể “sống” trong cộng đồng”, ông Y Kô Niê, Phó trưởng Phòng Nghiệp vụ văn hóa Sở VHTTDL Đắk Lắk nhận định.
Từ chỗ là “món ăn” không thể thiếu như gạo, như muối trong đời sống hằng ngày. Từ chỗ sau mỗi mùa nương rẫy đồng bào Tây Nguyên lại tổ chức lễ hội “mùa ăn năm uống tháng”, để người kể và người nghe sử thi hội ngộ, sử thi Tây Nguyên vốn gắn liền với văn hóa nương rẫy, nhà dài, nhà rông, bến nước, nhà mồ… đang bị mất đi.
Nghệ nhân Y Wang trăn trở: “Thế hệ trẻ ngày nay không đam mê sử thi cũng là do ngay từ nhỏ họ đã không có điều kiện tiếp xúc, tìm hiểu sử thi như thế hệ cha ông. Và bởi, buôn làng bây giờ đã không còn những đêm lễ hội, những đêm rượu cần tràn ngập lời kể Khan như trước đây”.
“Mình già rồi, không thể sống mãi để hát kể khan cho mọi người nghe nên muốn truyền lại việc kể khan này cho lớp trẻ. Nếu không trong tương lai kho báu này nó sẽ theo người già đi về với tổ tiên ông bà mất thôi”.
Ông bảo, trước đây, hát kể sử thi thường diễn ra trong không gian rừng thiêng, buôn làng, nhà dài, nhà rông, bến nước, nương rẫy, lễ hội. Nhưng, những năm gần đây, do tác động nhiều mặt khiến không gian diễn xướng sử thi bị thu hẹp dần, thậm chí có những không gian đã mất đi vĩnh viễn: nhiều khu rừng thiêng đã bị tàn phá, nhiều buôn làng không còn bến nước, vắng bóng nhà dài…
Nguyên Hà (Tổng hợp)
 

Bình luận

* Vui lòng nhập bình luận tiếng Việt có dấu

Tin khác