Những nghịch lý của thi ca Việt Nam đương đại

Gia Linh

(Cinet) - Thi ca Việt tự cổ chí kim đã đóng góp một phần quan trọng vào tiến trình phát triển của lịch sử. Thơ thể hiện tiếng nói, thể hiện nhãn quan của tác giả về thời đại. Trong suốt những năm kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ oai hùng, thơ Việt Nam phát triển mạnh mẽ, trở thành vũ khí tinh thần sắc bén trên mặt trận văn hóa. Vẫn còn đó những tên tuổi lừng danh của phong trào thơ mới như: Thế Lữ, Lưu Trọng Lư, Huy Thông, Nguyễn Nhược Pháp, Vũ Đình Liên, Thái Can, Xuân Diệu, Huy Cận, Thanh Tịnh, Hàn Mặc Tử, Chế Lan Viên, Bích Khê, Nguyễn Bính, Anh Thơ… Nói như Hoài Thanh thì chúng ta đã từng có “Một thời đại thi ca” với cuộc bùng nổ của những phong cách “rộng mở như Thế Lữ, mơ màng như Lưu Trọng Lư, hùng tráng như Huy Thông, trong sáng như Nguyễn Nhược Pháp, ảo não như Huy Cận, quê mùa như Nguyễn Bính, kỳ dị như Chế Lan Viên.... và thiết tha, rạo rực băn khoăn như Xuân Diệu”. Vậy, trải qua những hào quang đó, thơ Việt Nam đương đại đang ở vị trí nào?

Những nghịch lý của thi ca Việt Nam đương đại - ảnh 1Ảnh minh họa. Các tác phẩm chất lượng nhận Giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam năm 2016.
Nguồn: dangcongsan.vn

Độc giả thơ nay đâu?

Nhận định về những vấn đề của thơ hôm nay, nhà thơ Vũ Quần Phương chia sẻ: “Chưa bao giờ người mê thơ ở nước ta lại đông như bây giờ. Số người được tôn vinh là nhà thơ ước tính tới hàng chục vạn… Các tập thơ được xuất bản nhiều chưa từng có. Hàng năm trong cả nước dễ đến ba bốn nghìn tập. Làm thơ đã thành niềm say mê của cả cộng động nhưng việc đọc thơ sao im ắng quá”.

Đó thực sự là nghịch lý của thi ca hiện nay khi số lượng độc giả thơ hiên nay dường như vắng bóng. Các nhà xuất bản không mặn mà với việc in thơ, bán thơ. “Nhà thơ phải tự bỏ tiền để in thơ, tự bán lấy thơ mà số đông là không biết bán và không bán được”, nhà thơ Vũ Quần Phương cho biết. Nghịch lý này đến từ đâu? Phải chăng vì tốc độ phát triển chiều rộng về số lượng nhà thơ và tác phẩm thơ nhanh hơn tốc độ phát triển chiều sâu, phát triển về chất lượng các tác phẩm thơ?

Bàn về các chất lượng tác phẩm thơ đương đại, nhà thơ Nguyễn Việt Chiến đề cập tới tình trạng “lạm phát thơ dở”, “bùng nổ thơ dở” nên thơ không bán được và chủ yếu in thơ ra là để giao đãi, để tặng nhau. Thi ca đương đại hôm nay đang ở tình trạng bi hài dở cười, dở khóc “Người người làm thơ, nhà nhà in thơ – Ta nhất định thắng, Thơ nhất định thua”. Đó là còn chưa kể đến tình trạng đạo thơ đang nhen nhóm. Gần đây nhất, trong năm 2017, bài thơ “Những ký âm ngân” trong tập thơ cùng tên của tác giả Nguyễn Thị Thanh Long  được tặng thưởng của Hội Nhà văn thành phố Hồ Chí Minh đã dính phải nghi án “đạo” lại bài thơ “Chiều cuối năm” của nhà thơ Lê Huy Mậu in trong tập thơ “Bốn giọt nước”.

Bên cạnh đó, thi ca nói riêng và văn chương Việt nói chung đang đứng trước sự “xâm lăng” của các loại hình văn hóa thời hội nhập với sự hậu thuẫn của internet và các công nghệ nghe nhìn hiện đại. Độc giả hiện giờ có quá nhiều lựa chọn để giải tỏa “cơn khát” tinh thần. Nghiễm nhiên trước quá nhiều lựa chọn, thi ca đứng ở thế yếu. Đặc biệt trong biển thi ca mênh mông nhưng không tìm thấy một tác giả, một áng thơ nổi bật, cuộc cạnh tranh trở nên không cân sức.

Vì sao độc giả quay lưng với thơ? Phải chăng vì các nhà thơ mải mê chiêm nghiệm chính mình mà đóng cửa với thực tại đời sống xã hội, bỏ quên đi cuộc sống cần lao?

Những nghịch lý của thi ca Việt Nam đương đại - ảnh 2Tập thơ "Những ký âm ngân" của Nguyễn Thị Thanh Long. Nguồn: tienphong.vn

Chuyên nghiệp và không chuyên nghiệp

Theo nhà thơ Nguyễn Việt Chiến, thơ ca đương đại đang tồn tại 2 dòng chảy chính. Thứ nhất là dòng thơ không chuyên nghiệp với các tác giả là những người làm thơ bình dân đang sinh hoạt tại rất nhiều câu lạc bộ thơ ở các địa phương và thứ hai là dòng thơ chuyên nghiệp với sự hiện diện của những người viết chuyên nghiệp, những nhà thơ đã thành danh. Có thế nói dòng thơ chuyên nghiệp chính là “dòng thơ chủ lưu làm nên diện mạo của thơ ca Việt Nam đương đại”. Tuy nhiên, nghịch lý ở đây là những tác giả, những tác phẩm của những “tinh hoa thơ”, những “tài năng thơ” thực sự này lại “chìm nghỉm” trước biển cả các tay viết nghiệp dư. 

“Chìm nghỉm” ở đây được hiểu theo nhiều nghĩa cả về mặt số lượng và chất lượng. Về mặt số lượng, với sự phát triển của công nghệ, bất kỳ ai giờ cũng có thể trở thành một nhà thơ, mà như nhà thơ Nguyễn Việt Chiến đã đề cập tới “sự bùng nổ của nền thơ bình dân” đối lập với sự hiếm hoi của các nhà thơ chuyên nghiệp. Số lượng các tác phẩm của các nhà thơ chuyên nghiệp cũng không thế so sánh với số lượng các tác phẩm thơ nghiệp dư. Trong khi đó, ranh giới giữa chất lượng của các tác phẩm giữa chuyên nghiệp và nghiệp dư đã dần bị xóa nhòa. Sự “chìm nghỉm” thể hiện ở đường phát triển nằm ngang, không có những tác phẩm thơ, tác giả thơ nổi bật đại diện cho văn chương nước nhà, tác giả tiên phong trong sáng tạo trở nên như “mò kim đáy bể”.

Giải thưởng có đi đôi với chất lượng?

Chất lượng của các tác phẩm phải được đánh giá một cách công bằng. Không ít những tác phẩm thơ được giới phê bình ca tụng với nhiều mỹ từ nhưng không có độc giả. Nhà thơ Nguyễn Việt Chiến chia sẻ, “Có lẽ trong nửa thế kỷ qua, “nền phê bình” của chúng ta đã “ngủ quên” khá lâu trên thành tựu của những giá trị cũ”. Không chỉ các nhà phê bình, phải chăng chính các nhà thơ của chúng ta cũng đang “ngủ quên”?

Đối lập với sự trầm lắng của nền thi ca, các giải thưởng văn học nghệ thuật, trong đó có thi ca như “nấm mọc sau mưa” với đủ các loại giải từ Trung ương đến địa phương. Theo nhà thơ Vũ Quần Phương, chính sự “không muốn để sót một ai”, “yêu mến thành tích” này lâu dài đã có tác dụng ngược. Thay vì cổ vũ thơ hay, các giải thưởng đã khiến văn chương ngày càng hao hụt, sức thuyết phục, uy tín của giải cũng giảm dần. Có lẽ đó cũng là lý do khiến Hội Nhà văn Việt Nam và Hội Nhà văn Hà Nội năm 2017 không trao giải thưởng nào cho thơ?

Xin khép lại bài viết với nhận định của nhà thơ Vũ Quần Phương: “Việc đầu tiên để làm văn chương là tìm hiểu về chính nó. Văn chương là gì? Thơ là gì? Ta làm nó hay nó làm ta?...”

Gia Linh

Bình luận

* Vui lòng nhập bình luận tiếng Việt có dấu

Tin khác