Tín ngưỡng thờ Mẫu: Những giá trị văn hóa tiêu biểu

Tín ngưỡng thờ Mẫu: Những giá trị văn hóa tiêu biểu - ảnh 1
(Cinet)- Tín ngưỡng thờ Mẫu là một tín ngưỡng dân gian thuần Việt, có lịch sử lâu đời, biến chuyển thích ứng với sự thay đổi của xã hội. Giá trị văn hóa Việt chứa đựng trong tín ngưỡng thờ Mẫu đã tạo nên sức sống lâu bền của tín ngưỡng độc đáo này…
Tín ngưỡng bản địa từ lâu đời
Tín ngưỡng thờ Mẫu ra đời từ trong cuộc sống đấu tranh với thiên nhiên khắc nghiệt, cường quyền đè nén và nạn ngoại xâm tàn bạo, có một mối gắn bó rất tự nhiên với người dân lao động. Trong quá trình lịch sử nó thể hiện khả năng tích hợp văn hóa rất lớn, với đạo Phật, đạo Giáo, đạo Nho, với tín ngưỡng các dân tộc thiểu số để cuối cùng trở thành tín ngưỡng đa văn hóa, đa tộc người. Tín ngưỡng thờ Mẫu là một sự hỗn dung tôn giáo bản địa, thu hút đông đảo công chúng tham gia, không phân biệt xu hướng chính trị, tôn giáo, tuổi tác, giới tính, nghề nghiệp... Tín ngưỡng này hướng đến cuộc sống thực tại của con người với ước vọng sức khỏe, tài lộc, may mắn. Đây là một nhu cầu trong đời sống tâm linh của người Việt.
Tín ngưỡng thờ Mẫu gắn liền với nhiều hình tượng người phụ nữ là các nhân vật lịch sử hoặc được lịch sử hóa như Thánh mẫu Liễu Hạnh, Quốc mẫu Âu Cơ, Vương Mẫu (tương truyền là người mẹ của Thánh Gióng), Linh Sơn Thánh Mẫu...
Giá trị cốt lõi của tín ngưỡng thờ Mẫu là cái tâm hướng thiện, bởi mỗi người mẹ đều dạy con sống hướng thiện. Người đến thờ Mẫu tâm phải sáng. Trong cuộc sống thể hiện là người biết ăn ở, biết đối nhân xử thế, thành tâm thờ phụng ông bà tổ tiên. Cao hơn là biết ơn những người có công với dân, với nước.
Trong thờ Mẫu có 4 màu đặc trưng của tứ phủ: Màu đỏ tượng trưng cho Thiên phủ - miền Trời; Màu trắng tượng trưng cho Thoải phủ - miền nước; Màu vàng tượng trưng cho Địa phủ - miền đất; Màu xanh tượng trưng cho Nhạc phủ - miền rừng.
Dân gian tin rằng Mẫu là đấng tối cao được hóa thân thành tứ vị Thánh Mẫu: Mẫu Thiên, mẫu Địa, mẫu Thoải, mẫu Thượng Ngàn để cai quản 4 vùng trời đất. Mẫu được thờ ở nhiều nơi, từ những đền cao phủ lớn đến các điện tư gia. Thờ Mẫu có khi kết hợp với các vị Thánh ở nhiều vùng miền khác nhau. Mọi người đều tin rằng vì Mẫu là mẹ của mọi người nên luôn che chở phù hộ độ trì cho con người gặp nhiều thuận lợi, có sức mạnh và niềm tin để vượt qua tai ương, vận hạn hay bệnh tật, đem đến cho cuộc sống sự bình yên, sung túc.
 
Tín ngưỡng thờ Mẫu: Những giá trị văn hóa tiêu biểu - ảnh 2
Tín ngưỡng thờ Mẫu: Những giá trị văn hóa tiêu biểu - ảnh 3
Tín ngưỡng thờ Mẫu: Những giá trị văn hóa tiêu biểu - ảnh 4
Trong tín ngưỡng thờ Mẫu, hầu đồng là nghi lễ chính mang tính nghệ thuật sân khấu.

Trong tín ngưỡng thờ Mẫu, hầu đồng là nghi lễ chính mang tính nghệ thuật sân khấu. Những người lên đồng hóa thân thành các vị Thánh Mẫu, thể hiện sắc diện và động thái đặc trưng trong không gian văn hóa linh thiêng. Diễn xướng nghi lễ Chầu văn của thờ Mẫu như là một hình thức sân khấu tâm linh, một bảo tàng sống của văn hóa truyền thống Việt Nam. Đó là kho tàng truyền thuyết, thần tích, huyền  thoại về các thần linh, là các hình thức diễn xướng với âm nhạc, ca hát, nhảy múa, các hình thức trang trí, kiến trúc…
Khẳng định giá trị đích thực của tín ngưỡng thờ Mẫu
GS. TS Ngô Đức Thịnh cho rằng, tín ngưỡng thờ Mẫu nếu như đã góp phần mang lại nhiều ý nghĩa xã hội và nhân văn sâu sắc, thì một mặt khác, cũng chính xuất phát từ những điều kiện và các yếu tố ấy lại làm cho dạng thức tín ngưỡng này nhuốm màu sắc mê tín, nặng tính thần quyền, đưa đến một số suy nghĩ có thể sai lệch. Các bàn thờ Mẫu, thờ Cô (Cô Hồng, cô Hạnh), thờ Chúa (Chúa Hòn) bên trong chính điện đã “góp phần” đưa vào đây nhiều nghi lễ liên quan đến việc cầu cúng, xin xâm, bói quẻ, xin keo. Hình ảnh, tên gọi Phật Mẫu, vô hình trung đã đưa lại trong tư duy một số phật tử về một đạo Phật ngưỡng vọng Thượng Đế, tin rằng Thượng Đế ngự trị, ban phúc giáng họa, có quyền năng chi phối cuộc sống con người. Những pho tượng thờ Thần, Thánh, đã làm mờ nhạt đi quan niệm và vai trò tự lực của con người.
Nghi lễ Chầu văn hay còn gọi là hát văn Hầu đồng ở nhiều nơi đang bị lợi dụng, làm sai lệch giá trị văn hóa của Đạo Mẫu. Nghi lễ này hướng đến thần thánh được “Mẹ” hóa: Mẹ Mặt Trời, Mẹ Trăng, Mẹ Đất, Mẹ Nước… để cầu cho mưa thuận gió hòa, cầu bình an cho con người, cầu ước Phúc Lộc Thọ… là những ước nguyện muôn đời của con người. Đó hoàn toàn là một tín ngưỡng mang tính nhân văn sâu sắc. Có thể do sự hiểu biết của dân chúng và cũng có cả sự lợi dụng của một số người nhằm mưu cầu lợi ích tầm thường trước mắt, biến nghi lễ Hầu đồng như một thứ mê tín, xa lạ với bản chất văn hóa của một nghi lễ tôn vinh Thánh Mẫu - Người  Mẹ Lớn.
Để tôn vinh giá trị văn hóa tín ngưỡng thờ Đạo Mẫu, năm 2012, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa “Nghi lễ chầu văn” vào danh sách di sản văn hóa phi vật thể quốc gia và đầu năm 2014 Thủ tướng Chính phủ Việt Nam đã cho phép gửi hồ sơ “Tín ngưỡng thờ Mẫu Tứ phủ của người Việt” để UNESCO xem xét tôn vinh là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Đây là những mốc đánh dấu sự chuyển biến nhận thức xã hội về giá trị văn hóa tín ngưỡng thờ Mẫu.
Để tiếp tục bảo vệ và phát huy di sản văn hóa Thờ Mẫu và khắc phục những biến dạng, lợi dụng hình thức tín ngưỡng này, nhiều chủ trương chính sách đã được nhà nước ban hành, nhiều hoạt động thực hành nghi lễ thờ Mẫu được cộng đồng tín hữu ở các địa phương đã được tiến hành. Bên cạnh đó, các hoạt động nghiên cứu khoa học, các hoạt động truyền thông được đẩy mạnh để phổ biến những hiểu biết về nguồn gốc, bản chất, những giá trị văn hóa của Tín ngưỡng thờ Mẫu.
 
Tín ngưỡng thờ Mẫu: Những giá trị văn hóa tiêu biểu - ảnh 5
Tín ngưỡng thờ Mẫu: Những giá trị văn hóa tiêu biểu - ảnh 6
Tín ngưỡng thờ Mẫu: Những giá trị văn hóa tiêu biểu - ảnh 7
Tín ngưỡng thờ Mẫu: Những giá trị văn hóa tiêu biểu - ảnh 8
Bộ phim ký sự “Việt Nam văn hóa thờ Thánh Mẫu” sẽ góp một phần vào việc giúp nhân dân có nhận thức đúng về văn hóa thờ Thánh Mẫu.

Cũng là để hiểu đúng về một di sản, Trung tâm nghiên cứu và bảo tồn văn hóa tín ngưỡng Việt Nam phối hợp với hãng phim Hòa Bình sản xuất bộ phim ký sự “Việt Nam văn hóa thờ Thánh Mẫu”. Bộ phim bắt đầu khởi quay từ tháng 6, do Nguyễn Minh Tuân đạo diễn dưới sự chỉ đạo nội dung của GS.TS Ngô Đức Thịnh và cố vấn lịch sử - nhà sử học Dương Trung Quốc. Dự kiến, phim dài 100 tập, mỗi tập dài 15 phút, với tiêu chí xuyên suốt là “tạo bức tranh toàn diện về văn hóa tín ngưỡng thờ Thánh Mẫu của người Việt, giúp người xem hiểu đúng, hiểu được sự sâu xa, nét tinh hoa của di sản văn hóa này để có những chuyển biến trong nhận thức và hành động”.
Để thực hiện được điều đó, đoàn làm phim đã chia nhiều nội dung để triển khai. Thứ nhất, chứng minh tín ngưỡng thờ Mẫu là tín ngưỡng bản địa từ lâu đời, có nguồn gốc từ khi hình thành dân tộc, trải qua thời lập quốc và tồn tại đến ngày nay.
Thứ hai, là tái tạo nên bức tranh tín ngưỡng thờ Mẫu đa dạng của người Việt từ Bắc chí Nam và trong khi phát triển, tín ngưỡng thờ Mẫu đã hòa nhập với các tôn giáo, tín ngưỡng khác để làm phong phú thêm sắc thái.
Thứ ba, bộ phim sẽ đi sâu thể hiện khía cạnh tín ngưỡng và văn hóa tín ngưỡng (hệ thống điện thần, các vị thánh có công với nước) cũng như các nghi lễ, trong đó, tiêu biểu là nghi lễ Chầu văn - sự tích hợp các sinh hoạt văn hóa như âm nhạc, hát, múa, lễ phục, đồ lễ, ẩm thực, kiến trúc, đền phủ, điện…
Theo GS.TS Ngô Đức Thịnh, để Tín ngưỡng thờ Mẫu xứng đáng với danh hiệu cao quý mà nhà nước đã tôn vinh, chúng ta phải dọn dẹp “ngôi nhà” Mẫu cho khang trang, sạch đẹp, trả lại cho nó những giá trị văn hóa đích thực. Bộ phim ký sự “Việt Nam văn hóa thờ Thánh Mẫu” sẽ được hoàn thành và trình chiếu sẽ góp một phần vào việc giúp nhân dân có nhận thức đúng về văn hóa thờ Thánh Mẫu từ đó cùng với nhà nước và các nhà khoa học bảo tồn và phát huy các giá trị di sản văn hóa của Tín ngưỡng thờ Mẫu Việt Nam.
Nguyên Hà
                    
 
 

Bình luận

* Vui lòng nhập bình luận tiếng Việt có dấu

Tin khác