Để các công trình điêu khắc ngoài trời Việt Nam thực sự là tác phẩm nghệ thuật

“Nếu như điêu khắc ngoài trời đã tạo nên những dấu ấn bản sắc ở nhiều đô thị lớn trên thế giới thì ở Việt Nam lại hoàn toàn ngược lại. Cũ và trùng lặp, đơn điệu, tẻ nhạt... là những gì cảm nhận được ở hầu hết công trình điêu khắc ngoài trời ở ta hiện nay”- nhà phê bình Lê Quốc Bảo.

Để các công trình điêu khắc ngoài trời Việt Nam thực sự là tác phẩm nghệ thuật - ảnh 1

Thiếu sáng tạo

Theo nhà phê bình mỹ thuật Nguyễn Đỗ Bảo, cả nước hiện có khoảng 500 công trình điêu khắc ngoài trời. Tuy nhiên, chất lượng các công trình này dường như vẫn là câu chuyện chưa có hồi kết. Các công trình tượng đài ngoài trời không có quy hoạch cụ thể, bằng chứng là trong các bản quy hoạch đô thị ít khi dành, thậm chí bỏ quên diện tích đất thỏa đáng cho các công trình này. Chính vì “sinh sau đẻ muộn” nên các công trình điêu khắc ngoài trời thường thiếu không gian, không thể hiện được tâm thế, ý nghĩa của nó. Đây cũng chính là nỗi khổ của các nhà điêu khắc trong việc thể hiện tác phẩm, thậm chí có người ví von, điêu khắc ngoài trời hiện nay giống như “gọt chân cho vừa giày”.

Trở lại các công trình điêu khắc ngoài trời tại Việt Nam, đặc biệt là các tượng đài, tượng vườn, chúng ta thấy, chỉ có số ít tác phẩm đạt độ chuẩn về cái đẹp và hiệu quả thẩm mỹ của nó đối với môi trường cảnh quan. Vẫn còn không ít tác phẩm đi vào lối mòn na ná giống nhau. Hiện có một môtíp quen thuộc của các tượng đài là trí thức phải có cặp kính hay công - nông nhất định phải có búa, liềm... Gần đây, người ta thấy các bức tượng, phù điêu ở Công viên Thống Nhất (Hà Nội) đã xuống cấp nghiêm trọng, nhiều bức bị tô xanh, đỏ rất phản mỹ thuật.

Có một thực tế là, cùng với sự phát triển của kinh tế, quá trình đô thị hóa cũng diễn khá mạnh, nhiều nơi được nâng cấp lên thành phố. Đã là thành phố tất nhiên phải có kiến trúc nhà ở, công trình công cộng, cơ quan, xí nghiệp, nhà máy, cầu, cống, đường sá, công viên, cây xanh..., nhu cầu xã hội rất cần những công trình điêu khắc ngoài trời để làm đẹp môi trường. Đó là tượng đài ở quảng trường, tượng trang trí công viên. Hoạ sỹ Trịnh Cung cho rằng, cần phải thấy được thực trạng của điêu khắc ngoài trời tác động như thế nào với cảnh quan. Hơn thế, thực tế hiện nay rất cần những công trình nghệ thuật đẹp, bền vững, mang dấu ấn thời đại, hài hòa với cảnh quan, tạo nên hiệu quả thẩm mỹ, nâng cao tâm hồn con người... Muốn được như vậy thì sự kết hợp giữa những cơ quan có liên quan, những người có trách nhiệm phải đồng thuận, thống nhất.

Thực tế, có không ít tượng đài đạt về nội dung cũng như phong cách thể hiện nhưng đặt sai chỗ hoặc không phù hợp với không gian kiến trúc và cảnh quan xung quanh nên giá trị của nó bị hạ thấp. Điều này khiến người viết liên tưởng đến câu chuyện bi hài mà nhà phê bình mỹ thuật Nguyễn Đỗ Bảo từng kể, một lần, ông đến bãi biển Quy Nhơn (Bình Định), cứ thấy mấy cô gái nhìn về phía mình, sau phút bối rối, cuối cùng ông thở phào nhẹ nhõm khi nhận ra rằng các cô đang ngắm tượng đài chiến thắng Quy Nhơn. Nhưng lập tức ông nghĩ đến vị trí quy hoạch của tượng đài, bởi tượng đài phải đặt ở tụ điểm văn hóa chứ không thể đặt ở những nơi giải trí như vậy?!

Một nguyên nhân khác không kém phần quan trọng trong việc quyết định chất lượng tác phẩm điêu khắc ngoài trời là thành phần hội đồng nghệ thuật. Theo ông Nguyễn Xuân Tiên, giảng viên Đại học Mỹ thuật TP. Hồ Chí Minh, theo quy chế xây dựng công trình điêu khắc ngoài trời, 2/3 ghế hội đồng phải dành cho các nhà chuyên môn nhưng thực tế chưa bao giờ đạt tới tỷ lệ ấy. Trong rất nhiều cuộc thi tượng đài lớn, thành phần hội đồng chỉ toàn kiến trúc sư và nhà quy hoạch đô thị mà chẳng có lấy một nhà điêu khắc nào. Điều này dễ dàng lý giải vì sao chất lượng nhiều công trình kém, nghèo nàn, không thể hiện được sự hài hòa của các yếu tố nghệ thuật, văn hóa và kiến trúc.

Một thực tế nữa, trình độ của các nhà điêu khắc hiện nay còn nhiều hạn chế, mà khởi nguồn là do khâu đào tạo. Các trường mỹ thuật hiện nay không có khoa đào tạo chuyên sâu về điêu khắc, thiếu nhà xưởng, chất liệu và các kỹ năng cơ bản phục vụ cho sự phát triển của nghệ thuật điêu khắc... Hậu quả là, nhiều sinh viên ra trường hầu như chỉ biết thao tác một số kỹ năng trên đất.

Giải pháp nào?

Dẫn giải ra những nguyên nhân trên, nhiều chuyên gia cho rằng, cần phải có nhiều biện pháp hóa giải cụ thể. Trước tiên, cần hoàn thiện cơ chế, chính sách quản lý Nhà nước với lĩnh vực nghệ thuật điêu khắc ngoài trời như: quy chế cụ thể đối với thành phần tác giả dự thi, thành phần hội đồng nghệ thuật, quy chế xây dựng các công trình để kịp thời hỗ trợ, tư vấn cho lãnh đạo địa phương ở từng vụ việc cụ thể. Phải đưa các hoạt động nghệ thuật điêu khắc ngoài trời vào quỹ đạo thống nhất trong quy chế quản lý chung của Nhà nước...

Bên cạnh đó, chú trọng đào tạo nguồn nhân lực chuyên ngành trong các trường đại học mỹ thuật, về lâu dài nên xây dựng các lớp chuyên về điêu khắc ngoài trời. Theo ông Tiên, nên đưa một số nhà điêu khắc trẻ có tài năng hay sinh viên giỏi đi đào tạo chuyên về lĩnh vực điêu khắc ngoài trời ở một số quốc gia có thế mạnh, hay mời một số giảng viên giỏi đến dạy một số môn cần thiết cho sinh viên. Không chỉ dừng ở khâu đào tạo, các nhà chuyên môn còn lưu ý đến việc không nên đánh đồng điêu khắc ngoài trời với các công trình xây dựng cơ bản và được mang ra đấu thầu như hiện nay. Bởi đấu thầu sẽ bị chi phối bởi nhiều yếu tố, trong đó nguy hiểm nhất là vai trò của tác giả trong việc sáng tạo, thể hiện tác phẩm sẽ bị mờ nhạt. Không ít tác giả lên tiếng kêu gọi: tác giả phải là cá nhân sáng tạo chứ không phải người thực hiện lại ý tưởng của ai đó một cách chung chung, máy móc. Vì vậy, cách quản lý hiệu quả là nên để nghệ sỹ tự do sáng tạo và đó cũng là cách nâng cao trách nhiệm của nghệ sỹ trước tác phẩm của mình. Đồng thời để tránh hiện tượng trốn tránh trách nhiệm khi sản phẩm bị chê bai, nhà đầu tư đổ lỗi cho nghệ sỹ và ngược lại.

Ngoài ra, cần phối hợp đồng bộ giữa quy hoạch - kiến trúc - điêu khắc và các ngành có liên quan như: văn hóa, lịch sử, mỹ thuật, kiến trúc, quy hoạch, xây dựng... Từ đó, nghiên cứu đưa ra một quy hoạch về tượng đài chung cho cả nước và cho từng địa phương. Nếu làm được như vậy, các công trình điêu khắc ngoài trời ở Việt Nam mới thực sự là tác phẩm nghệ thuật thực thụ.

Theo KTĐT

Bình luận

* Vui lòng nhập bình luận tiếng Việt có dấu

Tin khác