Hình tượng linh vật trong văn hóa Việt Nam

Hình tượng linh vật trong văn hóa Việt Nam - ảnh 1
(Cinet)- Triển lãm giới thiệu hình tượng nghê và sư tử đang diễn ra tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam là một hoạt động thiết thực và ý nghĩa nhằm tìm lại chỗ đứng cho linh vật thuần Việt, góp phần tôn vinh nét đẹp văn hóa truyền thống.
Dưới góc nhìn văn hóa truyền thống mang tính biểu tượng, thời gian qua, không gian tín ngưỡng cổ truyền đã định hình qua nhiều thế kỷ đang bị sự lai căng, pha tạp làm biến dạng. Trước thực trạng đó, ngày 8/8, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã có văn bản yêu cầu các bộ, ban, ngành, các sở văn hóa, thể thao và du lịch, các cơ quan, đơn vị không sử dụng biểu tượng, linh vật không phù hợp với thuần phong, mỹ tục của người Việt; Các nhà văn hóa, các chuyên gia, và Cục Mỹ thuật, Nhiếp ảnh và Triển lãm cũng đăng đàn khuyến khích đưa các linh vật thuần Việt vào di tích.
Có thể nói, trong một thời gian khá dài, sự xuất hiện của những vật phẩm, linh vật như sư tử đá ngoại lai tại một số công sở, di tích hoặc trong không gian văn hóa người Việt đã trở thành một trong những vấn đề bức xúc của dư luận. Theo PSG.TS.Nhà phê bình nghệ thuật Nguyễn Đỗ Bảo cho biết: “Cách đây khoảng hơn 10 năm, đã có một phong trào cúng tiến ồ ạt các vật thể lạ vào các chùa chiền, đền miếu... ở ta. Tuy vậy những người quản lý ở các đền, miếu lại thiếu kiến thức để phân biệt được đâu là linh vật ngoại lai, đâu là linh vật thuần Việt. Điều này đã làm dấy lên những quan ngại về một cuộc “xâm lăng, lai căng văn hóa”.
Nguyên nhân phải chăng là do hệ lụy tất yếu của thời kỳ hội nhập hay từ khoảng trống trong giáo dục, nhận thức về di sản nghệ thuật hoặc do công chúng còn thiếu cơ hội để được tiếp cận, khám phá và tìm hiểu một cách căn bản về nét đẹp tạo hình cũng như ý nghĩa biểu tượng văn hóa của một số hình tượng linh vật trong nghệ thuật điêu khắc cổ Việt Nam?
Hình tượng linh vật trong văn hóa Việt Nam - ảnh 2
Hình tượng linh vật trong văn hóa Việt Nam - ảnh 3
Hình tượng linh vật trong văn hóa Việt Nam - ảnh 4
Hình tượng linh vật trong văn hóa Việt Nam - ảnh 5
Các hiện vật đã phản ánh được vẻ đẹp của nghệ thuật điêu khắc cổ Việt Nam...

Triển lãm lần này đã giới thiệu các hiện vật từ thời Lý, Trần, Hậu Lê đến thời Nguyễn, qua đó phản ánh được vẻ đẹp của nghệ thuật điêu khắc cổ Việt Nam đồng thời giúp người xem hình dung được diện mạo hai linh vật sư tử và nghê. Phần lớn các linh vật được làm từ nhiều chất liệu khác nhau như đá, gốm, sành, gỗ, đồng... Những hiện vật đó đều là tác phẩm điêu khắc độc lập, hoặc một phần khắc trên các công trình kiến trúc như đình chùa, khắc trên đồ vật như bình hoa, chân đèn...Đi kèm với mỗi hiện vật là những chú thích, chú giải và những bài viết nói rõ niên đại, chất liệu, cách tạo hình, đặc điểm nổi bật và ý nghĩa tâm linh. Việc này giúp người xem hiểu hơn nguồn gốc, lịch sử, đặc điểm tạo hình và ý nghĩa tâm linh của linh vật thay đổi ở từng thời kỳ khác nhau. Qua đó góp phần tôn vinh văn hóa truyền thống, cũng như khơi dậy niềm tự hào về những giá trị văn hóa, tinh thần mang bản sắc của dân tộc.
Hình tượng linh vật trong văn hóa Việt Nam - ảnh 6
Hình tượng linh vật trong văn hóa Việt Nam - ảnh 7
Hình tượng linh vật trong văn hóa Việt Nam - ảnh 8
...đồng thời giúp công chúng hình dung được diện mạo hai linh vật sư tử và nghê

Sự giao thoa văn hóa giữa Việt Nam và các nước trong khu vực khiến Việt Nam thu nhận nhiều nét văn hóa của các nước khác và có điều ngược lại. Mô típ biểu tượng linh vật cũng không nằm ngoài sự giao thoa này. Về bản chất của linh vật, dù ở Việt Nam hay ở bất cứ quốc gia nào đều mang hai ý nghĩa rất tự nhiên là “mang đến may mắn” và “trừ tai họa, nguy hiểm”. Trong văn hóa người Việt xưa, linh vật là vật chứa đựng ý nghĩa thiêng liêng và cả tâm linh; nửa thực, nửa huyền ảo.
Mỗi dân tộc đều có cách thức và nhu cầu sử dụng những con linh vật trong các không gian tín ngưỡng. Hiện nay ngoài hệ thống tứ linh (long, ly, quy, phượng), một trong những linh vật của người Việt là con nghê. Con nghê đã đi suốt chiều dài lịch sử người Việt từ dân gian đến cung đình. Văn bia quan trọng về sự xuất hiện của con nghê là văn bia thời Lý năm 1090 có tên “Minh Tịnh tự văn bi” ở Thanh Hóa. Qua sự dịch chuyển văn hóa giữa các tộc người, người Việt đã tiếp thu, học tập và sáng tạo nên một con vật sống động như vậy. Đó là con vật uy nghiêm, biểu cảm, gần gũi, không hướng đến sự trấn áp hay dọa nạt như sư tử đá Trung Quốc (Nhà nghiên cứu Trần Hậu Yên Thế).
Hình tượng linh vật trong văn hóa Việt Nam - ảnh 9
Hình tượng linh vật trong văn hóa Việt Nam - ảnh 10
Hình tượng linh vật trong văn hóa Việt Nam - ảnh 11
Hình tượng linh vật trong văn hóa Việt Nam - ảnh 12
Qua đó góp phần tôn vinh văn hóa truyền thống, cũng như khơi dậy niềm tự hào về những giá trị văn hóa, tinh thần mang bản sắc của dân tộc.

Văn hóa không quy định ranh giới quốc gia nhưng mỗi dân tộc cũng phải giữ cho mình những nét riêng, khẳng định nét đặc sắc của mình khác với các dân tộc khác. Lịch sử đã chứng minh, Việt Nam thoát khỏi 1000 năm Bắc thuộc mà vẫn giữ được nước là do giữ lại được văn hóa của người Việt. Văn hóa là nét phân biệt rõ ràng nhất giữa ta với người, nếu như không còn tự chủ về văn hóa nghĩa là không còn là đất nước độc lập.
Như vậy, việc giới thiệu đến công chúng bộ sưu tập linh vật thuần Việt là việc làm hết sức ý nghĩa bởi đó không chỉ đơn thuần là vấn đề mỹ thuật mà còn trở thành động lực cho các làng nghề chế tác linh vật của Việt Nam, góp phần tuyên truyền cho người dân hiểu hơn về nét đẹp của những linh vật từ lâu đã là biểu tượng cho nền văn hóa truyền thống của đất nước.
T.T

Bình luận

* Vui lòng nhập bình luận tiếng Việt có dấu

Tin khác