Nghệ thuật Tranh tre

Trong các loại hình nghệ thuật, cây tre luôn được tôn vinh như một biểu tượng đẹp của dân tộc Việt Nam. Chất liệu tre đã đi vào thơ ca, âm nhạc điêu khắc, hội họa... như một biểu tượng nghệ thuật độc đáo. Dường như hình tượng cây tre là nguồn cảm hứng bất tận để giới nghệ sĩ gửi gắm tâm hồn và tư duy sáng tạo trong nghệ thuật. Tranh tre Xuân Lâm là một loại hình như thế.

Nghệ thuật Tranh tre - ảnh 1

Từ lâu, hình tượng cây tre đã trở nên thân thiết đối với mỗi  người Việt Nam. Nhắc đến cây tre, người ta lại nhớ tới hình ảnh của những làng quê. Cây tre đã được sử dụng làm nhiều vật dụng hữu ích, từ những đồ dùng đơn giản đến những đồ mỹ nghệ, trang trí nội thất. Nhưng, khó ai có thể ngờ rằng, cây tre đã được “thăng hoa” vào lĩnh vực hội họa. Vẻ đẹp tự nhiên của tre đã tạo nên sự nõn nà, hoang sơ, thuần khiết và thanh cao của bức tranh. Nghệ thuật tranh tre Việt Nam tuy chỉ mới ra đời hơn chục năm nay, nhưng nó đã thực sự là một loại hình nghệ thuật mang đậm bản sắc của dân tộc Việt Nam.

Về đến xã Mai Lâm, huyện Đông Anh, Hà Nội, chúng tôi không khỏi ngỡ ngàng trước phòng tranh lộng lẫy với những bức tranh hoành tráng. Đó là những bức tranh mô tả một phiên chợ quê, ngôi đình làng, hay cảnh sinh hoạt ở làng, rồi cảnh sắc, hoa lá… có bức lại là những chân dung người dân quê chân chất, giản dị. Tất cả là sự hòa quyện, kết hợp giữa tài năng sáng tác, phối màu của người họa sĩ với người chế tác ghép tre. Ngắm những bức tranh tre, ta có thể hình dung được tác giả của nó đã kỳ công đến mức nào.

Được tận mắt chiêm ngưỡng, chạm tay vào từng bức tranh treo trên tường nhà ông Nguyễn Kim Xuân, ai cũng ngỡ ngàng nhận ra những mảnh cật tre, trúc nhỏ xíu được ghép thành tác phẩm nghệ thuật trên nền một tấm vóc đã được sơn mài sẵn. Những đường nét tinh xảo và màu sắc tự nhiên trong mỗi bức tranh khiến người xem cảm nhận được rất rõ cái hồn dân Việt đang lắng đọng ở đây. Các bức tranh được làm thủ công nên mỗi bức có một nét độc đáo, thể hiện cái tôi sáng tạo riêng biệt. Ông Nguyễn Kim Xuân, chủ nhân của những bức tranh này cho biết: “Tôi đã ấp ủ ý tưởng khai thác giá trị tiềm ẩn của cây tre ngay tại quê mình. Tự bản thân cây tre cũng đã tạo nên nhiều hình ảnh khác nhau và tôi đã ứng dụng nó vào một loạt sản phẩm mang tính thẩm mỹ cao. Đó là tranh ghép tre”.

Gần cả cuộc đời trong nghề, ông Xuân vừa học hỏi vừa sáng tạo được hơn 500 mẫu tranh các loại. Ngoài các loại tranh dân gian như: đánh ghen, đám cưới chuột, hứng dừa, đấu vật, các con giáp, tranh tứ quý, phong cảnh tĩnh vật..., ông còn sáng tạo thêm nhiều mẫu mã khác gần gũi với cuộc sống sinh hoạt của nông thôn. Ông Xuân cho rằng, đây là một nghề đẹp và phù hợp với các vùng quê Việt Nam, nơi có sẵn nguồn nguyên liệu là những rặng tre quanh năm tươi tốt và nguồn lao động dồi dào. Nghề này chỉ cần đào tạo thợ trong 3 tháng là có thể làm được...

Để có một bức tranh cần phải qua ba công đoạn: thiết kế mẫu, tạo mẫu và sản xuất. Công đoạn chế tác tưởng như rất đơn giản nhưng lại ẩn chứa trong đó nhiều bí quyết quan trọng. Để đưa vật liệu tre vào tranh, ông Xuân đã phải thực hiện hàng loạt các công việc một cách kiên trì. Sau những năm vất vả mày mò nghiên cứu trên hàng nghìn mẫu tre, trúc, ông đã tìm chọn những màu sắc, đường nét hoa văn tiêu biểu và bóc tách, đưa chúng thể hiện trên những tác phẩm tranh của mình. Tre dùng làm tranh phải đảm bảo không được quá già hoặc quá non để tránh bị xơ hay nhăn; tre không sâu, đều ống. Sau đó, tre được chẻ và chỉ lọc lấy phần cật. Những mảnh vỏ tre trước khi được gắn vào tranh vẽ đều được xử lý bằng những phương pháp truyền thống: đem ngâm nước trong 3 tháng để chống mốc, mối, mọt, co ngót và giữ nguyên màu sắc tự nhiên của tre trong mọi thời tiết.

Khó nhất vẫn là khâu chọn màu sắc. Nếu như ở các tác phẩm hội họa khác, màu sắc phụ thuộc vào họa sĩ, thì ở tranh tre, nội dung của tác phẩm cần thể hiện còn phụ thuộc vào sự chọn lựa màu của tre. Để tạo màu vàng phải đem ngâm với vôi, màu xanh ngâm từ nước chế từ chính cây tre và một số hoạt chất khác, màu nâu và đen được tạo thành từ hun rơm hoặc bồ hóng... Trước khi ghép tranh, người thợ phải phác họa hình vẽ trước, sau đó cắt trên giấy và ghép vào mảnh tre, phân loại rồi lắp chúng với nhau. Vì thế, người họa sĩ và người chế tác ghép tre phải có cùng một cảm nhận về màu sắc, ý tưởng. Tùy theo tính năng sử dụng và mức độ tinh xảo của sản phẩm mà giá trị của tranh tre được nâng lên, có thể gấp nhiều lần.

Ở loại hình nghệ thuật này, nếu thiếu năng khiếu thẩm mỹ, sự liên tưởng không gian và lòng say nghề thì khó tạo nên một bức tranh hoàn chỉnh... Sự tinh xảo của mỗi mảnh ghép phụ thuộc rất nhiều vào tay nghề của người thợ. Để hoàn thiện một bức tranh tre đòi hỏi người thợ phải cẩn thận, tỉ mỉ, tìm tòi, sáng tạo... Từ công đoạn cắt, tạo hình, phải dùng loại cưa rất nhỏ (dùng để cưa vàng, bạc...) cưa thành những mẩu như hạt gạo, hạt ngô...; sau đó, mài giũa cho nhẵn bóng, dán từng mảnh nhỏ vào giấy. Tiếp đến, dùng keo và băng dính để dán lên nền vải nhung, rồi dùng xăng hoặc cồn xử lý phần keo thừa; cuối cùng là làm sạch và đánh bóng... Hoàn thành một tác phẩm, nghệ nhân lành nghề cũng phải mất 10-12 tiếng hoặc lâu hơn nữa, tùy từng kích cỡ và nội dung của bức tranh... Người làm tranh tùy theo cảm hứng có thể khảm tre, trúc ở nền sơn mài, sơn dầu hoặc cót ép… tạo nên các bức tranh trên các thể loại khác nhau, có thể là tranh nhân bản, nghệ thuật hay dân gian.

Tranh tre Xuân Lâm bình dị nhưng thấm đẫm chất tinh túy của hình tượng cây tre Việt Nam qua sự thổi hồn của nghệ nhân vào từng tác phẩm. Không dừng lại ở giá trị nghệ thuật, tranh tre Xuân Lâm đã trở thành sản phẩm có giá. Cty TNHH tranh tre Xuân Lâm là một tổ hợp sản xuất cung cấp cho thị trường trong, ngoài nước và các điểm du lịch với đủ loại tranh phong cảnh, tĩnh vật do ông Nguyễn Kim Xuân là người trực tiếp tạo mẫu mã, truyền dạy cho người dân địa phương và cả những học viên đến theo học từ các tỉnh Thanh Hóa, Hà Tĩnh, Quảng Bình... Hiện nay, các tác phẩm của Cty Xuân Lâm đã đến với khách hàng 5 châu, đặc biệt là: Trung Quốc, Đài Loan, Hồng Kông, Nhật Bản, Singapo, Mỹ… Bà Nguyễn Thị Miền, một người chuyên bán sản phẩm tranh tre của Cty Xuân Lâm cho biết: “Hiện nay khách hàng đến với tranh tre chủ yếu là những khách quen hoặc qua bạn bè giới thiệu. Họ đã biết tới tranh tre và hiểu được giá trị nghệ thuật của những bức tranh này. Nhìn chung, số lượng khách ngày một đông, nhiều người nước ngoài mua tranh mang về nước làm quà tặng. Họ coi đây như một loại sản phẩm văn hóa độc đáo chỉ có ở Việt Nam”. 

Tranh tre thật sự là một món quà á Đông đặc sắc của những người yêu nghệ thuật. Có một bức tranh tre là bạn đã có một kỉ vật mang đậm hồn Việt mà Nguyễn Kim Xuân đã dành hầu hết cuộc đời mình để sáng tạo nên. Nhờ những cố gắng nỗ lực không ngừng, người nghệ nhân đã đưa dần tranh khảm tre, trúc đi vào đời sống như một ngành nghệ thuật mới mẻ chỉ có ở Việt Nam. Vẻ đẹp độc đáo, hấp dẫn của những bức tranh lại do chính đặc tính tự nhiên của tre, trúc tạo nên, bình dị mộc mạc mà gợi cảm, nên thơ mà sâu lắng.

(Theo HNM)

Bình luận

* Vui lòng nhập bình luận tiếng Việt có dấu

Tin khác