Bảo tồn chèo nguyên gốc: Hướng đi đúng tìm lại vị thế, sức hấp dẫn của chèo

Trước nguy cơ mai một của nghệ thuật chèo truyền thống, những nghệ sĩ tâm huyết đã rất trăn trở, làm sao để giữ gìn và bảo tồn được vốn cổ truyền thống của cha ông để lại.

Cảnh trong vở Bà huyện trong mơ.Cảnh trong vở Bà huyện trong mơ.

Cách tân quá mức, sẽ mất chèo

Sân khấu hoành tráng được dàn dựng công phu, dùng kỹ xảo điện ảnh, tạo tiếng bom, tiếng súng nổ như thật... những cố gắng thử nghiệm của NHCVN trong: Những vần thơ thép hay Mệnh lệnh thần kỳ... đã làm cho các vở diễn trở nên xa lạ với cách làm chèo truyền thống. Nếu ở góc độ người xem, khán giả có thể chấp nhận các vở diễn với những xử lý khá hấp dẫn, nhưng với người làm chèo thì những kỹ xảo điện ảnh, những bản nhạc trong nước và ngoài nước và cả nhạc cải biên đã làm át mất những ưu thế đặc trưng của chèo.

Trong chèo truyền thống, chỉ cần một bài hát, một nhịp trống chèo là đã có thể diễn đạt được cả một cuộc chiến tranh đi qua. Những ưu thế như ước lệ, cách điệu và tượng trưng của chèo dường như chưa được khai thác triệt để. Sự thiếu hụt rõ nhất khiến các vở này chưa thật thuyết phục đó là cốt truyện, vì bị quá lệ thuộc vào lịch sử nên không thể tạo nên một cấu trúc phù hợp với chèo. Nhạc sĩ Bùi Ðức Hạnh, nguyên Giám đốc NHCVN đã chia sẻ nỗi lo lắng của ông và nhiều nghệ sĩ: "Nếu cứ đà dựng chèo hiện đại kiểu này chắc rồi chúng ta sẽ đánh mất cái gốc cơ bản của nghệ thuật chèo! Trước sự đổi thay của cuộc sống, nghệ thuật chèo cũng như bao loại hình nghệ thuật khác rất cần phải bắt nhịp với thời đại. Song với đặc trưng rất riêng của chèo thì sự  cách tân nếu không khéo sẽ làm mất đi chất chèo".

Tìm đất sống cho chèo

Trước nguy cơ mai một của nghệ thuật chèo truyền thống, những nghệ sĩ tâm huyết đã rất trăn trở, làm sao để giữ gìn và bảo tồn được vốn cổ truyền thống của cha ông để lại. Làm sao để chèo phục vụ được khán giả hôm nay theo đúng nghĩa là bán vé doanh thu chứ không chỉ trông chờ vào bao cấp. Ðiều đó phải đồng nghĩa với việc là làm thế nào để chèo thật sự hấp dẫn chứ không chỉ là những vở diễn làm xong rồi để đấy, không có được đời sống bằng những đêm diễn. Hiện nay, mối quan tâm lớn nhất của Ban Giám đốc NHCVN là khâu kịch bản, yếu tố vô cùng quan trọng tạo nên một tác phẩm hay. Sân khấu chèo đang nhan nhản các vở diễn đi vào đề tài danh nhân hoặc viết theo đơn đặt hàng với nội dung quá nặng nề về chính trị nhưng lại không sâu sắc, thiếu tính thuyết phục. Bà huyện trong mơ (Tác giả Trần Ðình Ngôn, đạo diễn: NSND Bùi Ðắc Sừ) và Mảnh gương nhân sự (Tác giả: Nguyễn Ðình Nghị, Ðạo diễn: Hà Quốc Minh) có thể coi là hai vở diễn sáng giá nhất trong năm năm trở lại đây của NHCVN. Là một vở diễn hiếm hoi về đề tài hiện đại, Bà huyện trong mơ đi vào những vấn đề rất sát đời sống hôm nay, tưởng như vẫn đang diễn ra đâu đó. Ấy là chuyện gà mắc cúm rồi cả thôn khai khống để nhận tiền hỗ trợ của Nhà nước, hay chuyện khai sinh của những đứa trẻ ngoài giá thú... Hài hước, gây cười, nhưng đằng sau những tiếng cười là bao điều đáng suy ngẫm... Nhưng đáng kể hơn là nhà hát đã mạnh dạn dựng lại vở chèo Mảnh gương nhân sự của Nguyễn Ðình Nghị, đã từng được dàn dựng và biểu diễn trước năm 1930. Ðiều đặc biệt, dù Mảnh gương nhân sự được viết từ cách đây hơn nửa thế kỷ, lại pha trộn nhiều làn điệu của cải lương, quan họ, ca Huế nhằm làm mới chèo để hút khách. Tác phẩm của Nguyễn Ðình Nghị có những cách tân mà theo quan niệm của người làm chuyên môn thì nó hơi xa chèo. Vì thế, khi dựng lại, đạo diễn phải đưa vở diễn về với lối ca hát truyền thống, sử dụng không gian ước lệ thay vì không gian tả thực như trước. Câu chuyện xưa nhưng rõ ràng so với những kịch bản chèo hôm nay vẫn vượt trội hơn cả về cấu trúc cho tới tính thời sự. Mảnh gương nhân sự đã được trao HCB tại Hội diễn sân khấu chèo chuyên nghiệp toàn quốc 2009. Ðạo diễn Hà Quốc Minh vừa được trao quyền phụ trách NHCVN cho biết: "Tôi có cảm giác các nhà chuyên môn nghệ sĩ hôm nay đang phát triển nghệ thuật chèo trên cái ngọn chứ chưa thật sự đi từ cái gốc. Ðây là điều mà tôi vô cùng trăn trở. Có rất nhiều đoàn chèo địa phương hiện nay dựng vở theo một khuôn mẫu chung chung, kiểu "Múa tuồng là để đề cờ, múa chèo là chỉ lượn lờ thế thôi". Dựng lại Mảnh gương nhân sự, tôi muốn tìm  về  truyền  thống, đặng nhận biết vàng thau cho rõ ràng. Chèo không chỉ nặng về múa, hát mà còn có thể là một mũi nhọn khắc họa đời sống xã hội. Tôi muốn phát huy lối diễn ứng diễn rất phong phú của các nghệ sĩ lớp trước, truyền đạt và duy trì lối diễn này cho các nghệ sĩ trẻ trong nhà hát. Lối diễn này sẽ giúp cho nghệ sĩ tạo được dấu ấn cho các nhân vật của mình. Muốn chèo hấp dẫn, người làm chèo phải đi từ cái gốc của truyền thống, nếu chỉ biết ăn theo truyền thống, chạy theo cách viết, cách dựng cũ kỹ hay những cách tân mới lạ về hình thức đều dễ thất bại!".

Phải mất hơn 10 năm xây dựng, sửa chữa và nâng cấp, đầu năm 2010, Nhà hát Kim Mã đã chính thức khai trương sân khấu nhỏ tại đây, với kịch mục là những trích đoạn chèo truyền thống đặc sắc trong các vở chèo cổ, xen kẽ sẽ là các hình thức diễn xướng dân gian. Khán giả đến với sân khấu nhỏ sẽ được thưởng thức các làn điệu, các trích đoạn đặc sắc nhất của chèo cũng như thưởng thức các loại hình như: xẩm, ca trù, hát văn, hát ống, hát ghẹo... Việc kết hợp giữa biểu diễn chèo với các loại hình diễn xướng dân gian nhằm tạo cho chương trình của nhà hát mang mầu sắc văn hóa Việt riêng biệt. Tại sân khấu lớn khai trương vào tháng 9-2009, nhà hát đã tổ chức một đợt diễn với 20 đêm diễn và các vở chèo mẫu mực của đơn vị như: Quan Âm Thị Kính, Lưu Bình Dương Lễ, Tấm Cám, Mảnh gương nhân sự, Bà huyện trong mơ... Tuy nhiên khán giả tới xem đều được mời chứ nhà hát không bán vé. Sân khấu lớn chưa đỏ đèn thường xuyên, nên nhà hát đã quyết định tổ chức diễn định kỳ ở sân khấu nhỏ để tạo nên một địa chỉ quen thuộc dần với khán giả theo lịch diễn đều đặn từng tháng, từng tuần. Sân khấu nhỏ có nhiều lợi thế, ngay cả khi có năm khách xem thì các nghệ sĩ cũng cứ diễn. Cùng với việc "tung" toàn bộ đội hình "sao" với những nghệ sĩ đã góp phần làm nên "thương hiệu" của nhà hát như các NSƯT: Thanh Ngoan, Vân Quyền, Thúy Ngần, Thanh Hoài, Minh Thu, Thanh Bình; các tài năng trẻ của chèo như Kim Liên, Thu Hằng, Thúy Hạnh, Ngọc Bích... các vở diễn, các chương trình được giới thiệu thật sự là "chèo xịn" chứ không có chuyện kịch hát pha chèo, kịch chèo... đó là cách mà NHCVN thử nghiệm và hy vọng sẽ kéo được người xem đến rạp.

Trong thời điểm hiện nay, các nghệ sĩ NHCVN cũng như nghệ sĩ của các đơn vị nghệ thuật chèo chuyên nghiệp trên toàn quốc đang phải đối diện với muôn vàn khó khăn. Việc trở về "nguồn" với định hướng nghệ thuật đúng đắn; dựng vở bám sát các đặc trưng của chèo truyền thống cũng như những nỗ lực xây dựng sân khấu nhỏ, đưa nghệ thuật chèo truyền thống đến các trường học để tiếp cận thế hệ trẻ, tìm kiếm các kịch bản phù hợp với chèo... được coi là hướng đi đúng để tìm lại vị thế, sức hấp dẫn của chèo. Vẫn biết, con đường phía trước thật lắm chông gai.

 

Theo ND

Bình luận

* Vui lòng nhập bình luận tiếng Việt có dấu

Tin khác