Gánh Chèo Gang

Vốn thuộc vùng Sơn Nam Hạ, nằm trong cái vùng chính tâm của miền văn minh Châu thổ sông Hồng, làng Gang không chỉ tự hào bởi được trời ban thưởng cho giống lúa Nếp cái hoa vàng độc nhất vô nhị.

Gánh Chèo Gang - ảnh 1

Giống lúa  mà  Nhà bác học Lê Quý đôn trong Vân Đài loại ngữ  của mình xếp nó vào hàng của quý trong tất thảy 29 loại nếp, mà  người làng Gang còn được trời phong thưởng cho cái duyên Chèo riêng có.
Làng Gang có từ cuối thế kỷ thứ 14. Xưa, làng Gang thuộc  xã Cao Cương, Tổng Ninh Cù,  huyện Thụy Anh,  nay là  xã  Thụy  Ninh, huyện Thái Thụy, tỉnh Thái Bình. Vị Thành hoàng làng của làng  là  cụ  Lê Cương Xuyên, đỗ  học vị Tiến sĩ vào năm Ất Mùi  ở thời nhà Lê. Cụ đã 2 lần được lãnh trọng trách đi sứ Trung Quốc, được vua ban Sắc phong làm Thành hoàng làng.  

Các cụ cao niên trong làng cho biết, dân làng Gang biết hát Chèo và mê Chèo tự thuở các bậc tiên tổ  khai thiên lập địa để có làng. Thực hư     thế nào, cũng chẳng mấy ai có thể rõ. Nhưng theo anh Lê Hội, người con làng Gang thì: " Khi còn nằm trong nôi đã được thừa hưởng những làn điệu chèo của bà, của mẹ. Đến khi trưởng thành, tôi nhận thấy cái duyên chèo thấm đượm trong tâm hồn từng người con dân làng Gang".

Ngày trước, gánh Chèo Gang do cụ Trùm Rụy cầm trịch. Ông lão nông chi điền có căn duyên với Chèo như một thứ  duyên phận. Ban ngày cụ Trùm vật lộn với  những mẻ đất thịt vàng óng để tạo hình hài cho những viên gạch, tối đến, cụ bỗng chốc thành một nhân vật Mãng Ông- cha đẻ của nàng Thị Kính – trong vở Chèo cổ Quan Âm Thị Kính; lão bô thô mộc, thuần phác trong những vở Lưu Bình- Dương Lễ, Súy Vân giả dại,v.v . Ông trời cho riêng cụ cái giọng Chèo ấm và sang để mỗi khi cụ hát vỉa hay Ngâm sổng…thì khắp trong làng ngoài xã say như điếu đổ!

Thế rồi, Đình Nam rồi Đình Bắc của làng Gang phải dỡ bỏ để phục vụ cho công cuộc Hợp tác hóa thì  nhà cụ Trùm Rụy trở thành chiếu Chèo của làng.

Hễ cứ nhọ  mặt giời, cụ Trùm Rụy lại rời khu  lò gạch lò vôi sấp ngửa về nhà lo nồi nước chè xanh; lo chuẩn bị sẵn chiếu cói để cơm nước xong là các nghệ sĩ của gánh Chèo  kéo tới  tập tành diễn xướng với những cung đàn, nhịp phách; với những trổ Chèo  nào là Lới lơ; nào là Sắp qua cầu; nào là Tình thư hạ vị…mê lịm. Chính những đêm trăng thanh gió mát nghe những làn điệu chèo say đắm lòng người ấy khiến bà con làng Gang phần nguôi ngoai nỗi lo cơm áo gạo tiền thường nhật.

Anh Hội nhớ lại:" Ngày ấy, cứ mỗi tối học bài xong, tôi lại trốn mẹ lẻn khỏi nhà đến nhà cụ Trùm Rụy, sà vào chiếu Chèo. Cụ Trùm cho tôi khi thì giữ nhịp phách; lúc thì là gõ mõ.  Thích nhất là những đêm chiếu chèo ra mắt bà con trong làng,  cụ Trùm bao giờ cũng “ ưu tiên” cho tôi bơm hoặc treo đèn măng-sông".

Khi đế quốc Mỹ leo thang dùng máy bay đánh phá miền Bắc,  gánh  Chèo làng Gang không những lụi tàn vì chiến tranh, ngược lại ngày càng tưng bừng hơn.  Ngày đó, Thụy Ninh không nằm trong địa bàn đánh phá trọng điểm của không quân Mỹ. Nhưng làng Gang lại nằm gần kề với cửa biển Diêm Điền. Ngày đêm, hàng  đàn máy bay Mỹ  từ Hạm đội 7 ngoài biển Đông vượt qua cửa biển Diêm Điền vào đất liền đánh phá các địa phương miền Duyên Hải. ác liệt là thế, nhưng không đêm nào sân lát gạch Bát Tràng nhà cụ Trùm Rụy lại vắng chiếu Chèo. Những làn điệu Chèo Lới Lơ; Sắp qua cầu; Đường trường chim thước; Luyện Năm cung vẫn trong trẻo vút lên át đi tiếng bom rơi, đạn nổ.

Có thể nói, chính những làn điệu chèo trong những năm tháng gian khổ đó, gánh Chèo Gang đã góp phần rất lớn  cùng với phong trào “thóc không thiếu một cân- quân không thiếu một người” .

Nay, chúng tôi tìm về làng Gang thì  cụ Trùm Rụy đã vân du về miền cực lạc. Nhưng “cha truyền con nối”. Con trai cả của cụ Trùm Rụy là ông Trần Hòa-  một cựu  chiến binh hiện đang tác chính quyền xã thừa hưởng niềm "say chèo" từ bố. Ông thường được người dân làng Gang gọi vui là mạnh thường quân của gánh Chèo Gang bằng những hoa trái, sản vật trong vườn nhà.

 

Tiếc thay, những người nổi tiếng của gánh chèo một thuở như  cụ Thi- người chuyên lo phông màn; rồi cụ Ki, cụ Tư,  cụ Lục- tiếng Nhị cuả cụ trong vùng không mấy ai bì kịp đã lần lượt thành người thiên cổ.

Nhưng vẫn còn đó, một ông lão Kỳ cao lênh khêng ngót 70 tuổi -  với cây đàn Tam mặt hộp cộng hưởng bịt bằng da rắn  lại vừa sáng tác vừa dựng vở. Không thể không nhắc tới ông  Chi, với cây sáo trúc mỗi khi cất lên những làn điệu Chèo cổ chả khác nào tiếng sáo của chàng Trương Chi thuở nào. Những đêm diễn chèo, thiếu  tay đàn Nguyệt của ông Hoạt, gánh Chèo Gang cứ như thể vơi đi một phần hồn. Dù đã sang   tuổi 75 cái tuổi  “xưa nay hiếm”, nhưng tay đàn của ông  Hoạt vẫn  tinh khôi như thuở nào…

Những ngày tháng khó khăn của thời kỳ bao cấp, những tưởng gánh chèo làng Gang sẽ rã đám vì không có người làm chịch, may thay nhờ có sự xuất hiện kịp thời của ông Lê Nhật Tân, trưởng họ của dòng họ Lê Công .        

Ông Tân xuất thân là một ông giáo làng. Ông nổi tiếng trong vùng là một tay đàn ngọt, từng đào tạo nhiều thế hệ học sinh trong vùng. Sau khi nghỉ hưu, ông lao vào vực gánh Chèo Gang dậy.  Tuổi đã ngoài 70, nhưng hằng ngày ông vẫn hăm hở  với mọi hoạt động của gánh Chèo làng theo đúng cái nghĩa” ăn cơm nhà vác tù và hàng tổng”.  Ông trở thành ông Trùm của Gánh Chèo Gang.  

Vẫn còn đó những bà Tám, cô Chích, cô Sẻ, cô Đủ…những nữ lệch, nữ chính của chiếu Chèo Gang tự thuở cụ Trùm  Rụy.  Họ, người lấy chồng trong làng, kẻ làm dâu thôn bên. Và tất cả đều đã lên chức bà nội, bà ngoại cả rồi. Và quanh năm sấp ngửa với cả trăm thứ việc không tên  để thờ chồng, nuôi con chăm cháu. Nhưng tối đến , khi tiếng trống Chèo khua động nơi nhà Văn hóa của làng là y như rằng các bà lại có mặt với  cái giọng Chèo trời cho riêng có…

Tre già măng mọc, một thế hệ "say" chèo mới được bổ sung vào đội chèo Gang như anh Ngô Uy- anh lính Cụ Hồ năm nào giờ  hàng ngày làm cái việc thu vé chợ và làm kinh tế trang trại. Thế nhưng khi đặt chân lên chiếu chèo trong nhà Văn hóa của làng, với đôi bàn chân còn ám màu cáu chua của đồng đất, xem  Ngô Uy hóa thân vào những vai ông lão trong tích Chèo cổ cũng như những  lớp diễn đương đại, người ta cứ nghĩ anh là một diễn viên chuyên nghiệp chứ không phải một anh nông dân chân lấm tay bùn.

Anh Minh Sáng- một cựu chiến binh- với vóc dáng  mỏng như cây lúa, một lúc “ kiêm nhiệm” mấy thứ nghề: nghề máy cày rồi nghề vệ nông lại kiêm an ninh xã, kiêm  sửa chữa, thu phí tiền điện lực. ấy vậy nhưng anh Minh Sáng sinh ra là để dành cho chiếu Chèo. Vắng mặt Minh Sáng với các vai lệch  trong các vở, các lớp diễn là chiếu Chèo Gang không thể xôm trò.  

Hồng Tĩnh, một ngôi sao sáng, một niềm tự hào của làng với một giọng Chèo đẹp nuột chỉ riêng cô có. Với chất Chèo bẩm sinh, Hồng Tĩnh đã từng hai lần đoạt Huy chương vàng Hội diễn các gánh Chèo làng toàn tỉnh Thái Bình.

Mỗi vở chèo, không thể thiếu anh hề, đã có anh chàng Duy Thứ  đảm nhận. Mỗi khi anh diễn cặp đôi với cô Hải Lượn trong các vai Hề gậy và Hề mồi thì nói chả ngoa, cả vùng chả mấy ai bì nổi. Họ diễn như thể chuyên nghiệp.   

Không một Mạnh Thường quân làm nhà tài trợ, gánh Chèo Gang đến giờ vẫn tự bỏ tiền túi hoạt động và tồn tại. Nhưng họ diễn không phải tự mua vui cho chính mình.  Ông Tân tâm sự:  "Chúng tôi diễn cho làng, cho cộng đồng. Không một cuộc lễ nghi trang trọng nào; không một cuộc vui nào của làng của xã, của huyện Thái Thụy, thậm  chí của cả tỉnh Thái Bình mà chúng tôi không có mặt. Chúng tôi diễn chèo bằng cả một tấm lòng thơm thảo của một gánh Chèo truyền thống".

Người làng Gang tự hào bởi có căn duyên định số với Chèo. Nó như một thứ nghiệp “ tử sinh” của người làng Gang. Cơ chế kinh tế thị trường đang hằng giờ, hàng ngày diễn ra ở làng Gang  theo phép tịnh tiến.  Làng Gang đang trong quá trình  hội nhập. Nhưng  hầu như quanh năm không đêm nào Chiếu chèo Gang nơi nhà Văn hóa  của làng lại không  đỏ đèn. Bởi lẽ,  Chèo là hồn là cốt của người làng Gang. Thế nên, làng Gang vẫn tự hào “hội nhập” đấy nhưng không thể “ hòa tan”. 

(Theo ND)

Bình luận

* Vui lòng nhập bình luận tiếng Việt có dấu

Tin khác