Ghi nhạc chèo để… "giữ hồn" chèo

Là một nhạc sĩ nhạc được đào tạo theo dòng nhạc mới và đã từng sáng tác bài "Tình ca Tây Bắc" nổi tiếng, nhưng cả cuộc đời mình, Nghệ sĩ ưu tú Bùi Đức Hạnh lại giành sự tâm huyết với nghệ thuật chèo Việt Nam. Ông là người duy nhất ở Việt Nam ghi lại âm nhạc Chèo.

Ghi nhạc chèo để…

Chèo là một bộ môn nghệ thuật truyền thống của Việt Nam và được nhiều thế hệ người Việt Nam yêu thích. Đã từ lâu, nghệ thuật chèo đối với người nông dân Việt Nam vừa là sân khấu, vừa là thơ ca và âm nhạc và là nguồn duy nhất trong đời sống tinh thần. Các vở chèo cổ thường vạch mặt bọn quan lại phong kiến và thực dân áp bức dân thường. Ở các vở diễn, người nông dân thấy được sự phản ánh đời sống của mình với những mặt tích cực và phản diện, những ước mơ và ý niệm của mình về cái thiện và cái ác. Nghệ thuật cơ bản trong các vai của diễn viên là múa, qua đó thể hiện được tất cả sự uyển chuyển nhịp nhàng của con người. Đóng một vai trò quan trọng trong chèo là âm nhạc.


Thế nhưng việc ghi lại âm nhạc Chèo, lại chỉ có duy nhất một người. Đó là Nghệ sĩ ưu tú Bùi Đức Hạnh. Năm 1958, ông cùng 4 nghệ sĩ khác là: Trần Bảng, Hoàng Kiều, Hà Văn Cầu và Hồ Ngọc Cẩn, cùng 4 nghệ nhân lão thành là: Trùm Thịnh, Cả Tam, Lý Mầm, Năm Ngũ hợp nhau lại lập nên Ban nghiên cứu Chèo. Công việc đầu tiên của ban là mời các nghệ nhân tứ chiếng lần lượt tổ chức những đợt hội diễn với mục đích sưu tầm ghi lại thành văn bản, băng ghi âm, phim ảnh, những tài liệu về nghệ thuật Chèo cổ và Chèo cải lương. Bùi Đức Hạnh được phân công ghi lại những làn điệu chèo trực tiếp từ các nghệ nhân. Là người hiểu biết về nhạc lý, lại có giọng hát chèo đẹp, Bùi Đức Hạnh có khả năng ghi chép chính xác các bài chèo. Trên 100 làn điệu chèo được ông ghi chép lại, chia thành 5 tập (in ronéo) lưu hành trong nội bộ các đoàn Chèo.


Nghệ sĩ Bùi Đức Hạnh kể, ông và các nghệ nhân cứ làm việc "sống" với nhau: các nghệ nhân hát một câu, ông ghi lại, sau hát lại cho các nghệ nhân nghe, đến khi các cụ ưng mới chuyển sang các câu khác. Cũng theo nghệ sĩ Bùi Đức Hạnh, ghi lại âm nhạc dân tộc bằng âm nhạc phương Tây rất hạn chế, có nhiều cái không ghi được vì dân ca có nhiều luyến láy. Nhưng ghi chép bằng nhạc phương Tây như vậy thì có tính chất phổ cập, trên cơ sở đó có thể phổ biến rộng rãi được. Nghệ sĩ ưu tú Bùi Đức Hạnh ghi nhạc Chèo không phải theo lối máy móc mà là ghi lại những hồn ở trong những nốt ấy. Nhiều khi ghi xong rồi, ông lại về hát lại và tìm ra được cách ghi để cho nó đúng với giai điệu, đúng với "hồn" của Chèo. Đấy là sự sáng tạo, sự hứng thú và giai điệu của chèo đã thực sự ngấm vào máu của ông.


Trong 4 năm (từ năm 1960 đến năm 1964), Bùi Đức Hạnh đã ghi được khoảng 100 điệu. Sau này, ông bổ sung thêm 50 điệu từ các thế hệ hát chèo sau này. Cuốn sách "150 làn điệu chèo cổ" do Nhà xuất bản Văn hoá dân tộc ấn hành cuối năm 2006 là thành quả của hơn nửa thế kỷ ghi chép, nghiên cứu tỷ mỷ, khoa học, cho thấy niềm say mê với nghệ thuật Chèo của ông. Trong cuốn sách này, 150 điệu Chèo đều căn cứ vào lối hát của các nghệ nhân Chèo tiêu biểu, nhằm đảm bảo tương đối chính xác về cấu trúc giai điệu mẫu. Hơn thế nữa, ông còn ghi chép tất cả các biến hóa của làn điệu qua các thế hệ và chọn lựa được những làn điệu hay nhất, đặc sắc nhất. Ngoài âm nhạc, cuốn sách còn ghi chú rõ ràng các điển cố, ghi chép lại lời thơ của từng bài hát. Chính vì thế, cuốn sách là tư liệu quí giá với những người làm nghề và những người nghiên cứu về nghệ thuật Chèo.

 

Và là người mạnh dạn cách tân Chèo


Chính công việc ghi nhạc cho Chèo của Nghệ sĩ ưu tú Bùi Đức Hạnh mà nghệ thuật chèo đến được với đông đảo công chúng. Trước đây nhà nghiên cứu Hoàng Kiều cũng có cuốn sách Tìm hiểu các làn điệu chèo cổ (NXB Sân khấu, Nhà hát Chèo Việt Nam, năm 2001) nhưng không ghi nhạc mà chỉ có phần lời. Tuy nhiên, nghệ sĩ Bùi Đức Hạnh cũng cho rằng: trong các ghi nhạc hiện nay còn có nhiều bất cập trong việc thể hiện đầy đủ phong cách và trung thành với các điệu hát cổ, nên cuốn sách này chỉ đạt tới giá trị như một kiểu "lòng bản", để rồi từ đó, tuỳ theo cảm nhận và kinh nghiệm của người hát, có thể có sự sáng tạo riêng mà vẫn không thay đổi mô hình mẫu của làn điệu gốc. Bùi Đức Hạnh gọi đó là khả năng "mở" của Chèo, luôn luôn "rộng đất" cho sự sáng tạo của người nghệ sĩ. Và chính ông là người vận dụng một cách linh hoạt khả năng sáng tạo ấy của Chèo.


Nghệ sĩ ưu tú Bùi Đức Hạnh từng giữ cương vị Phó Giám đốc Nhà hát Chèo từ năm 1988 và giữ chức Giám đốc Nhà hát từ năm 1993 và ông về nghỉ hưu năm 1996. Suốt cuộc đời gắn bó với nghệ thuật Chèo, hồn chèo như ngấm vào trong từng mạch máu, thớ thịt của ông. Ông từng viết trên 200 làn điệu cho chèo mới, những vở chèo như Hồ Xuân Hương, Nàng Sita, Hồn Trương Ba... mà ông là tác giả trong những năm đất nước mới bước vào công cuộc đổi mới đã có góp phần tạo nên một cách thể hiện mới cho chèo. Ông cho rằng: “Không có chèo cổ thì không có chèo mới. Không có chèo mới thì chèo cổ cũng chỉ đem xếp vào kho. Một mặt lưu giữ nó, một mặt phải đưa nó ra với cuộc sống để nó là một bảo tàng sống chứ không phải một bảo tàng chết. Khi đi tiên phong bao giờ cũng va chạm với những tư tưởng bảo thủ, mình cần phải biết rõ mình làm với mục đích gì, cho ai xem”.

Cuốn sách 150 làn điệu chèo cổ giờ đây đã có mặt ở  khắp các đoàn chèo trên cả nước và là hành trang không thể thiếu đối với những ai yêu mến nghệ thuật Chèo Việt Nam. Nghệ sĩ ưu tú Bùi Đức Hạnh đang sưu tầm để cho ra mắt công chúng một số đĩa CD giới thiệu những giọng hát chèo nổi tiếng nhất từ trước đến nay. Cùng với cuốn sách 150 làn điệu chèo cổ, các đĩa CD này sẽ là tư liệu quí để góp phần bảo tồn và phát triển nghệ thuật chèo truyền thống của Việt Nam.

Đạo diễn Hà Quốc Minh- Phó Giám đốc Nhà hát Chèo Việt Nam:

Cuốn sách 150 làn điệu chèo cổ rất có giá trị, có giá trị nghiên cứu cho nhiều đối tượng. Đối với những người sáng tác chèo, có thể dựa vào cuốn này để viết chèo. Ở cuốn này không chỉ viết nhạc không mà còn kèm theo lời thơ, kể cả chú thích, tính chất vui, buồn của làn điệu chèo. Đối với những đạo diễn, cuốn sách là một kho vốn liếng rất quý để chúng tôi vận dụng vào nghề của mình.


Diễn viên trẻ Dịu Hương của Nhà hát Chèo Việt Nam:Cuốn sách của nghệ sĩ ưu tú, nhạc sĩ Bùi Đức Hạnh đối với nghệ sĩ trẻ chúng tôi là một cuốn sách rất bổ ích, đem lại nhiều kiến thức về nghệ thuật chèo truyền thống. Cuốn sách này trợ giúp cho chúng tôi rất nhiều trong công việc sáng tạo nghệ thuật. Khi cần tìm hiểu về một điều chèo cổ mà mình không nắm vững, thì tôi dựa vào cuốn 150 làn điệu chèo cổ để tra cứu, bồi dưỡng thêm kiến thức của mình.

Theo VOV

Bình luận

* Vui lòng nhập bình luận tiếng Việt có dấu

Tin khác