Nghệ nhân múa rối nước Phan Thanh Liêm: Dồn tình yêu vào rối

"Làm nghệ thuật là phải sáng tạo, miễn sao không làm mất đi giá trị truyền thống đặc trưng" - đó là tâm sự của nghệ nhân múa rối nước Phan Thanh Liêm - hậu duệ đời thứ bảy của một gia đình múa rối nước ở làng Rạch, xã Hồng Quang, huyện Nam Trực, tỉnh Nam Định.

Phan Thanh Liêm và người cha đang tạo hình rối.Phan Thanh Liêm và người cha đang tạo hình rối.

Anh đang nuôi một số dự án như nghiên cứu cách làm bộ điều khiển rối bằng tre gỗ của các nghệ nhân xưa và đang cùng với một số nghệ sĩ xúc tiến dàn dựng vở rối lớn về đề tài Vua Lý Công Uẩn  để chào mừng 1.000 năm Thăng Long - Hà Nội...

Dồn tình yêu vào những con rối

Tuổi thơ của Phan Thanh Liêm gắn liền với những con rối bằng gỗ, Liêm có thể ngồi hàng giờ say sưa nhìn cha - nghệ nhân rối nước nổi tiếng Phan Văn Ngải - người đã sáng tạo ra thuỷ đình đang được sử dụng ở các nhà hát múa rối hiện nay, đồng thời là chủ nhân của chú Tễu trưng bày tại Bảo tàng Louvre (Pháp).
Mỗi lần nhìn những cục gỗ đơn điệu dần dần trở thành những con rối, chú Tễu, người nông dân, người đánh cá, con trâu, cái cày hay những con vật, rất sinh động và có hồn có thể múa hát, làm việc..., cậu lại tròn xoe mắt thán phục.
Ngày qua ngày, tình yêu nghệ thuật múa rối, yêu những con rối đã ngấm vào trong cậu bé Liêm từ lúc nào không hay. Anh quyết định chọn múa rối nước làm con đường lập thân. Vừa thoăn thoắt đẽo gọt một con rối, anh vừa nói: “Để làm một con rối hoàn chỉnh phải trải qua nhiều công đoạn. Quân rối càng hoàn hảo, kỹ xảo điều khiển càng nâng cao, diễn đạt phong phú. Chất liệu thông dụng để tạc con rối là gỗ sung nhẹ lại dai, dễ điều khiển dưới nước.
Tuỳ từng tính cách nhân vật, mỗi con rối được tạc với những đường nét cách điệu riêng. Quân rối nước có hai phần: Phần thân nổi lên mặt nước thể hiện nhân vật, còn phần đế chìm dưới mặt nước giữ cho rối nổi, đồng thời là nơi lắp máy điều khiển rối. Cuối cùng là gọt giũa, đánh bóng và trang trí với nhiều màu sơn làm tôn thêm đường nét, tính cách cho từng nhân vật. Con rối phải tươi tắn, ngộ nghĩnh, đậm tính hài và tính tượng trưng cao - đó là hồn của con rối”.
Dấu ấn sáng tạo

Suốt những năm cùng cha đi khắp nơi biểu diễn anh Liêm trăn trở, băn khoăn múa rối nước vẫn chưa thực sự thu hút được công chúng. Việc chuyên chở hàng chục người với rất nhiều đạo cụ cồng kềnh trên đoạn đường dài đã khiến thu không bù chi. Nguồn thu nhập ít ỏi không đủ để những người làm nghề, yên tâm, ổn định đời sống dù yêu nghề đến mấy.
Anh nhận ra : Cần phải sáng tạo hình thức múa rối mới để phù hợp với yêu cầu của người thưởng thức. Cho đến năm 2001, trong một lần tham gia trưng bày các mô hình sân khấu rối nước thu nhỏ và diễn một số trò có khả năng hoạt động trong một phạm vi hẹp tại Trung tâm Triển lãm VHNT Việt Nam ở khu Vân Hồ (HN), Phan Thanh Liêm đã nhận được nhiều lời động viên, khích lệ từ phía những người nghiên cứu và biểu diễn rối nước, khiến anh có thêm niềm tin vào công việc mà mình đang ấp ủ.
Dẫu biết những gì đã thuộc về truyền thống thì khó thay đổi, thậm chí có nhiều người còn cho rằng anh “phá rối”, song anh vẫn quyết tâm thực hiện ý tưởng của mình. Và anh đã thực hiện thành công những điều tưởng chừng như vô lý trước sự ngạc nhiên của tất cả mọi người. Qua nghiên cứu, anh Liêm nhận thấy, máy điều khiển và kỹ xảo điều khiển trong múa rối nước tạo nên hành động chính là mấu chốt. Vì vậy, “cải tiến” con rối phải bắt đầu từ động cơ điều khiển.
Sau những tháng ngày nghiên cứu miệt mài, sân khấu rối nước thu nhỏ độc diễn đã được trình làng. Nếu như diễn rối kiểu truyền thống, một người chỉ có thể điều khiển được 1 con rối, thì ở mô hình thiết kế mới, một người có thể điều khiển được nhiều con rối cùng lúc.
Mô hình này gồm có 1 sân khấu thu nhỏ với những cải tiến trên chất liệu từ tre, nứa sang tấm caosu bền để sử dụng lâu dài và có thể gấp gọn sau khi biểu diễn xong, một bộ rối nước được thiết kế sao cho khi biểu diễn có thể điều khiển một lúc nhiều nhất 5 con rối, anh gọi đó là hình thức “độc diễn rối nước”.
Trước đây với sân khấu lớn, người biểu diễn phải ngâm mình dưới nước hàng tiếng đồng hồ để điều khiển những con rối, rất vất vả, hơn nữa ảnh hưởng không tốt cho sức khoẻ. Giờ đây, nghệ sĩ có thể ngồi trên sàn mà vẫn điều khiển được những con rối nước.
Hợp đồng mời đi lưu diễn trong và ngoài nước ngày một nhiều hơn. Anh tham gia các festival múa rối quốc tế, Ngày hội văn hoá VN ở Hàn Quốc, Italia, Ba Lan, a... Anh vừa kết thúc chuyến lưu diễn tại Pháp và cuối năm qua Nhật để biểu diễn trong nửa tháng. Những tiết mục biểu diễn của anh đều nhận được sự hưởng ứng của đông đảo khán giả, đặc biệt là các em nhỏ. Anh tâm sự: “Nhìn lũ trẻ tròn xoe mắt say sưa ngắm những con rối biểu diễn, mình như nhìn thấy tuổi thơ của bản thân mình, hạnh phúc vô cùng, càng thêm say nghề”.
Phan Thanh Liêm cho biết: “Mình và một số nghệ sĩ đang dàn dựng và sẽ cho ra mắt vở rối lớn trên sân khấu truyền thống về Vua Lý Công Uẩn  để chào mừng đại lễ 1.000 năm Thăng Long - Hà Nội".

 

Theo LĐ

Bình luận

* Vui lòng nhập bình luận tiếng Việt có dấu

Tin khác