Rối nước Đồng Ngư: Mơ được gỡ “rối”

1. Tùng… tùng… tùng…. “Kính thưa các vị khách quý. Cho phép chị Hai quan họ thay mặt anh chị em diễn viên, nhạc công của đoàn phường rối nước Đồng Ngư, huyện Thuận Thành, Bắc Ninh với lời chào của người quan họ: Hôm nay xum họp trúc mai/Tình trong một khắc nghĩa dài trăm năm”.

Các nghệ nhân phường rối Đồng Ngư bên cạnh thuỷ đình của thônCác nghệ nhân phường rối Đồng Ngư bên cạnh thuỷ đình của thôn

Chương trình biểu diễn xin được bắt đầu. Giọng giáo đầu của người dẫn trò cất lên mượt mà theo làn điệu quan họ đặc trưng của xứ Kinh Bắc làm say đắm lòng người. Và kìa, chú Tễu đon đả đi ra, nhanh nhảu trèo cau hái vội một chùm chuyển cho “bà xã” mang têm trầu mời khách: “Trầu này trầu tính trầu tình/Trầu loan trầu phượng - trầu mình trầu ta/Trầu này têm tối hôm qua/Dấu thầy dấu mẹ đem ra mời người” làm khán giả xem trò bị cuốn theo làn điệu dân ca ngọt ngào một cách tự nhiên không dứt ra được. Đã trót nghe qua lời giáo đầu thì không ai có thể nỡ lòng dứt ra nửa chừng, cứ phải đứng đó mà thưởng thức, mà xuýt xoa, mà thích thú…

2. Thôn Đồng Ngư, xã Ngũ Thái, huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh vốn nổi danh với nghệ thuật rối nước từ nhiều trăm năm trước. Nhưng phường rối Đồng Ngư thực sự được khôi phục từ năm 1958 với đội ngũ lên tới gần 60 người (gồm toàn những người trong thôn). Gắn bó với phường ngay từ những ngày đầu, chi hội trưởng phường rối nước Đồng Ngư, ông Nguyễn Văn Trãi, 72 tuổi, một người rất tâm huyết với phường tâm sự rằng: “Một ngày không nhìn thấy những con rối, những đạo cụ của phường là thấy trong mình như thiếu một điều gì đó”. Ngót 50 năm con tạo xoay vần, từ gần 60 người theo phường rối ngày nào giờ cứ rơi rụng dần, người bỏ nghề, người theo các cụ về tiên tổ… Trước đây cả phường đông vui là thế giờ chỉ còn tròm trèm 24 người cả thảy, những người gắn bó với những chú rối mộc mạc, hồn nhiên mà không nỡ dứt lòng xa chúng.

Ông Nguyễn Bá Đổng, chi hội phó phường rối năm nay cũng bước vào tuổi “xưa nay hiếm” (76 tuổi) dốc bầu tâm sự: “với tôi, được nói chuyện về những chú rối và những trò diễn không có gì hạnh phúc bằng”. Dường như càng có tuổi, những con người này càng gắn bó với những chú rối cùng những tiếng sênh phách của mỗi buổi diễn. Chỉ nhắc đến những trò rối, mắt ai cũng bừng sáng, giọng nói như có lửa và mọi khó khăn của cuộc sống thường nhật tan biến. 3. Theo thống kê, hiện cả nước có 15 phường múa rối nước dân gian đang tồn tại và hoạt động như Đào Thục (Hà Nội), phường Thanh Hải (Hải Dương), phường Nghĩa Trung (Nam Định), phường Chàng Sơn (Thạch thất)… Phường rối Đồng Ngư nằm trong số 15 phường rối đang tồn tại trong cả nước, nhưng Đồng Ngư cùng với phường rối Ngũ Xá (Thái Bình) mang nét khác biệt với các phường rối khác bởi những trò rối ở đây được múa bằng dây. Theo nhận xét của các cụ trong nghề, trò múa bằng dây vô cùng phức tạp và tinh tế. Múa dây không chỉ đòi hỏi người diễn phải thuần thục và nhuyễn các động tác, người điều khiển dây và rối dường như hoà làm một vì chỉ không hiểu nhau, lỡ nhịp, các dây bị xoắn và trò đó coi như đổ. Trong lúc diễn, dây cũng phải chìm hoàn toàn dưới nước, nếu chẳng may dây lấp ló trên mặt nước coi như trò hỏng và buổi diễn thất bại.

Rối nước Đồng Ngư: Mơ được gỡ “rối” - ảnh 2

Nghệ nhân Nguyễn Thanh Trãi và Nguyễn Bá Đổng bên những chú rối yêu quý!

Phường rối nước Đồng Ngư hôm nay đã có những cách tân mới được đầu tư bởi công sức và sự tập luyện của những người tâm huyết với nghề. Vẫn là trò rối đánh đu, nhưng rối đã có thể leo lên đánh đu rồi lại leo xuống nhường cho rối kế tiếp, hay như trò câu cá, nhưng cá bây giờ nhảy vừa uốn lượn lại mềm mại hơn hẳn trước kia. Ngay như tiết mục chú Tễu đi ra, đi vào hết sức tự nhiên (không đi lùi), đi vòng quanh thuỷ đình rồi đem trầu mời khán giả và có thể đi xa ba bốn chục mét nếu thuỷ đình rộng. Đặc biệt, hiện nay phường rối Đồng Ngư hết sức tự hào tiết mục rối nước nhào lộn qua vòng mà không làm vướng dây. Điều khiển các con rối đã khó nhưng các diễn viên ở đây còn phải điều khiển những sợi dây không vướng nhau khi các rối lộn qua vòng. Điều này đòi hỏi sự nhuyễn, nhanh và cả sự sáng tạo của các nghệ sĩ nông dân.

4. Các nghệ sĩ của phường rối hiện là những người nông dân Đồng Ngư chính hiệu. Trên đồng ruộng họ là những người nông dân sản xuất giỏi, khi việc nhà nông tạm thư nhàn, họ lại nhóm họp nhau để cùng tìm ý tưởng kịch bản cho những vở diễn mới và trên sân khấu họ là những diễn viên đầy nhiệt huyết đam mê. Thế nhưng không phải đam mê lúc nào cũng được đền đáp bởi thời vàng son của rối đã trôi qua mà nay chưa có cách “gọi” lại được. Theo hồi ức các cụ trong làng vẫn lưu giữ, cái thời vàng son ấy, mỗi khi vào ngày hội, nam phụ lão ấu cả làng trên làng dưới náo nức, vòng trong vòng ngoài chen vai thích cánh quanh sân khấu thuỷ đình dựng tạm mắt chăm chú dõi theo những con rối lả lướt trên mặt nước, tai nghe như nuốt lấy từng lời dẫn trò….

Hôm nay, rối vẫn hồn nhiên đi lại trên sân khấu thuỷ đình, hồn nhiên diễn trong niềm đam mê của các nghệ sĩ nông dân chân chất, thật thà nhưng mỗi buổi diễn thưa thớt người xem. Nghịch cảnh vẫn đang diễn ra: diễn viên nhiệt tình- khán giả thờ ơ.

Anh Nguyễn Đăng Dung, thành viên trẻ nhất của phường rối bộc bạch: “Phường chúng tôi duy trì hoạt động trong điều kiện hết sức khó khăn, thuỷ đình cơ động không có đã đành, đến bộ loa, âm ly cũng không có nốt, thế làm sao chúng tôi dám nghĩ đến bộ quần áo mặc dưới nước, thứ sản phẩm vô cùng xa xỉ với mỗi diễn viên trong phường rối. Một bộ quần áo như thế phải mất từ năm trăm nghìn, đến cả triệu đồng...”. Những khó khăn đó phần nào khiến anh chị em chưa thực sự toàn tâm toàn ý với nghề. Ông Nguyễn Bá Đổng cũng tâm sự: “Khó khăn và thiếu thốn thì nhiều lắm, nhưng vì nghề của cha ông, chúng tôi sẵn sàng ngụp dưới cái rét cắt da cắt thịt của mùa đông hay đứng dưới cái nắng thiêu đốt của mùa hè để được khoe với bàn dân thiên hạ loại hình nghệ thuật cha ông để lại với mong muốn khán giả hãy quan tâm tới rối nước hơn nữa”.

Những người đang theo đuổi phường rối bằng cái tâm và niềm đam mê, nhưng cơm áo gạo tiền là những thứ hàng ngày, nó sẽ làm mai một nhiệt huyết của những diễn viên rối. Hiện lượng diễn viên kế cận cho thế hệ cũ của rối Đồng Ngư cũng đang là vấn đề làm cho những người tâm huyết với rối cảm thấy băn khoăn, lo lắng.

Thời gian gần đây, loại hình nghệ thuật truyền thống này đang được sự quan tâm của cơ quan chức năng, đặc biệt là sự giúp đỡ đầu tư gây dựng các phường rối dân gian, đào tạo nguồn nhân lực…do Quỹ Ford tài trợ, rối Đồng Ngư cũng đang hy vọng sẽ nhận được sự quan tâm của các đơn vị, tổ chức để “Một ngày nào đó không xa, sẽ trình diễn cho du khách gần xa, du khách quốc tế chiếm ngưỡng những tích trò rối độc đáo của nghệ thuật nối nước dân gian Đồng Ngư”-đó là ước nguyện của vị phường trưởng Nguyễn Thanh Trãi mang nặng lòng với nghệ thuật rối Đồng Ngư ngót gần nửa thế kỷ nay.

(Theo QĐND)

Bình luận

* Vui lòng nhập bình luận tiếng Việt có dấu

Tin khác