Sân khấu chèo làm mới cái cũ

Cùng lúc trên sân khấu Thủ đô, hai đơn vị nghệ thuật hàng đầu của ngành chèo: Nhà hát Chèo Việt Nam và Nhà hát Chèo Hà Nội cùng công diễn hai vở mới dàn dựng: Mảnh gương nhân sự và Nàng Sita. Nói là mới nhưng những kịch bản này đều đã từng được dựng và diễn. Ðây là một xu hướng đang ngày càng phổ biến trên sân khấu chèo nước nhà. Những vở được chọn dựng lại có thể là chèo cổ, có thể là chèo truyền thống... Vấn đề là làm sao dựng lại cái cũ, mà vẫn có ý nghĩa trong đời sống hôm nay...

Cảnh trong vở Nàng Si-ta.Cảnh trong vở Nàng Si-ta.

Phó Giám đốc Nhà hát Chèo Việt Nam, đạo diễn Hà Quốc Minh, người vừa dàn dựng vở chèo Mảnh gương nhân sự cho biết, một trong những lý do anh tìm về kịch bản của ông trùm chèo cải lương Nguyễn Ðình Nghị là vì kịch bản đề cập một đề tài không hề cũ: thói cờ bạc, nghiện hút.

Anh nhấn mạnh: "Kịch bản là một trong những yếu tố quan trọng tạo nên tác phẩm hay nhưng hiện nay trên sân khấu chèo nhan nhản các vở diễn đi vào đề tài danh nhân hoặc viết nặng theo đơn đặt hàng với nội dung quá nặng nề về chính trị nhưng lại không sâu sắc, thiếu tính thuyết phục, chưa nói là hấp dẫn! Hoặc những người làm chèo lại đang tìm đến những đề tài lịch sử, đề tài dân gian. Tôi không cho rằng chèo ngày nay không nên đi vào những đề tài cũ, đề tài cũ cũng tốt nhưng cần phải nêu được những vấn đề công chúng hôm nay quan tâm".

Với Nhà hát Chèo Hà Nội thì đã đeo đuổi dự án bảo tồn giá trị nghệ thuật chèo của Hà Nội từ năm 2003 và cho tới nay mới được thành phố phê duyệt. NSƯT Quốc Chiêm, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội cho biết: "Trong khi kịch bản chèo hay đang vô cùng hiếm hoi thì việc dàn dựng lại những vở chèo vẫn còn giá trị cho đời sống hôm nay theo tôi là một hướng đi đúng. Cũ với thế hệ khán giả có tuổi nhưng lại mới với lớp khán giả hôm nay".

Quả thực số lượng tác giả viết cho ngành chèo ngày hôm nay quá ư ít ỏi, viết được đã khó và viết hay lại càng khó. Trong khoảng gần 10 năm lại đây chỉ sáng lên một vài cái tên như Trần Ðình Ngôn, Hoài Giao. Thậm chí, tại Hội diễn sân khấu chèo chuyên nghiệp toàn quốc 2005, riêng tác giả Trần Ðình Ngôn đã có tới... tám vở. Ðạo diễn - NSND Xuân Huyền đã phải thốt lên tại hội diễn: "Xem liên tiếp các vở của cùng tác giả Trần Ðình Ngôn, tôi thấy chỉ cần xem một vở. Vở đầu thấy hay, xem tiếp các vở sau cứ na ná một mô típ, cấu trúc giống nhau, khác chăng là đổi tên nhân vật, tên vở và chút ít tình tiết. Việc làm nhiều vở hay ít vở không quan trọng, quan trọng là người viết, người dựng phải đầu tư suy nghĩ và sáng tạo như thế nào. Lực lượng diễn viên chèo có hùng hậu và giỏi giang bao nhiêu cũng bị bó tay nếu không có kịch bản hay!". Nếu không cùng chung một hội diễn thì làm sao người ta có dịp để so sánh trực diện nhất và mới vỡ lẽ ra các đoàn nghệ thuật chèo ngày hôm nay đang khát kịch bản ra sao để rồi phải dựng những cốt truyện na ná nhau của cùng một tác giả? Hơn thế, có cảm giác là ngành chèo đang ngày càng nghiệp dư hóa bởi việc cho ra lò những sản phẩm nghệ thuật chưa đáp ứng được yêu cầu của công chúng. Những người làm chèo đang phát triển trên cái ngọn chứ chưa thật sự đi từ cái gốc. Bằng chứng là các đoàn chèo địa phương hiện nay dựng vở theo một khuôn mẫu chung chung theo cái kiểu "múa tuồng là để đề cờ, múa chèo là chỉ lượn lờ thế thôi". Chính sự thất vọng với những kịch bản hôm nay là nguyên nhân khiến nhiều đơn vị nghệ thuật sân khấu tìm trở về dựng lại những cái cũ, cái hay trong dàn kịch mục của đơn vị mình.

Trở lại với sự kiện hai đơn vị cùng lúc ra mắt hai vở: Mảnh gương nhân sự (Nhà hát Chèo Việt Nam) và Nàng Si-ta (Nhà hát Chèo Hà Nội), đã có rất nhiều ý kiến khen chê trong dư luận. Vở Mảnh gương nhân sự của Nhà hát Chèo Việt Nam tưởng như bị lãng quên trên nửa thế kỷ vậy mà khi được dựng lại vẫn rất giàu ý nghĩa và giá trị. Không hề đao to búa lớn, chính cái nghĩa, cái tình giữa người với người đã cảm hóa được những con người lầm đường lạc lối. Về mặt dàn dựng, đạo diễn Hà Quốc Minh đã rất chắc tay khi dựng lại một tác phẩm của người xưa và mang được hơi thở của đời sống hôm nay vào chèo.

Ðặc biệt, anh đã khắc phục được nhược điểm chèo Nguyễn Ðình Nghị đó là chèo cải lương mà tìm được những lời hát, làn điệu chèo truyền thống phù hợp để bồi đắp cho vở diễn đậm chất chèo truyền thống. Với một kịch bản hay, một đạo diễn có nghề, cùng dàn nghệ sĩ hàng đầu của chèo như: NSƯT Phú Kiến, NSƯT Phúc Lợi, NSƯT Minh Thu, các tài năng trẻ: Kim Liên, Ngọc Bích đã giúp Mảnh gương nhân sự có sức hấp dẫn kỳ lạ.

Cách đây 20 năm, vở chèo Nàng Si-ta được quảng cáo rầm rộ với những suất diễn "cháy vé" và dựng với một số tiền đầu tư lớn thì lại nhận được không ít lời phàn nàn từ chính những người trong nghề và ngay cả chính những người đã từng tham gia diễn. Việc Nhà hát Chèo Hà Nội bán hết bốn suất diễn đầu tiên trong tháng 10 tại các sân khấu lớn như Cung văn hóa Hữu nghị, Nhà hát Lớn... không khiến những người trong cuộc bất ngờ, bởi lẽ chèo Hà Nội vốn có một đội ngũ cán bộ làm công tác tổ chức biểu diễn rất tài năng.

Không chỉ Nàng Si-ta mà nhiều vở diễn, chương trình của đơn vị đều đã bán hết vé đều đặn. Có lẽ không thể cứ ve vuốt nhau mãi bằng những lời khen, nhất là đây lại là vở diễn khởi đầu cho dự án bảo tồn chèo truyền thống của Hà Nội. Ðơn cử như vai diễn hoàng tử Pơ Liêm được giao cho một diễn viên rất trẻ nhưng rõ ràng vai diễn này đã không thể hấp dẫn và sinh động được vai Pơ Liêm mà NSƯT Quốc Chiêm đã từng thể hiện.

Khi được hỏi về cảm nhận đối với trình độ diễn xuất của các nghệ sĩ chèo Hà Nội, NSƯT Quốc Chiêm gửi gắm những suy nghĩ rất thật: "Tôi thấy các nghệ sĩ trẻ cần phải đi sâu vào khai thác tâm lý nhân vật và để nhân vật thật sự có sức truyền cảm mạnh hơn. Ðiều này cũng cần phải có thời gian để rèn luyện và tìm tòi". Tuy nhiên, cái mà dư luận đề cập nhiều hơn chính là ý nghĩa của vở diễn có còn hấp dẫn và giá trị đối với khán giả ngày hôm nay hay không? Sự hiểu lầm của chàng hoàng tử Pơ Liêm với Nàng Si-ta, câu chuyện tình trắc trở của hai người ngày hôm nay xem ra đã quá nhẹ so với những diễn biến tâm lý phức tạp của đời sống thực tại. Có vẻ như câu chuyện xưa giờ nói lại không còn đầy đủ thuyết phục như ngày trước.Thành phố Hà Nội đã đồng ý cấp kinh phí cho Nhà hát Chèo Hà Nội để thực hiện dự án khôi phục vốn cổ của chèo Hà Nội. Từ nay đến năm 2013, Nhà hát sẽ tiến hành khôi phục, dàn dựng lại hơn 20 đầu mục, gồm các trích đoạn chèo cổ, các vở diễn truyền thống và bảy vở chèo cổ mẫu mực như: Lưu Bình Dương Lễ, Quan Âm Thị Kính, Trương Viên hoặc những vở sau năm 45 như Cô Son, Ni cô Ðàm Vân...

"Tôi dựng lại Mảnh gương nhân sự cho Nhà hát chèo Việt Nam là muốn tìm lại các cụ để tìm ra vàng thau cho rõ ràng. Chèo không chỉ nặng về múa, hát mà còn có thể là một mũi nhọn khắc họa đời sống xã hội. Tôi muốn phát huy lối ứng diễn dân gian rất phong phú của các cụ, truyền đạt và duy trì lối diễn này cho các nghệ sĩ trẻ trong nhà hát. Lối diễn này sẽ giúp cho các nghệ sĩ tăng khả năng sáng tạo cho các nhân vật của mình hơn", đạo diễn Hà Quốc Minh nói vậy. Rõ ràng, tìm lại những kịch bản cũ, kịch bản truyền thống đang là một hướng mở cho các nhà hát chèo để khắc phục tình trạng khan hiếm kịch bản chèo hay như hiện nay. Ðó cũng là một dịp để các nghệ sĩ tiếp cận, tiếp thu những "khuôn vàng thước ngọc" của các tác phẩm nghệ thuật truyền thống đặc sắc. Nhưng nếu không chắc tay, không có được bản lĩnh nghệ thuật vững vàng, việc dựng lại vở cũ cũng dễ trở thành "con dao hai lưỡi" đối với các nhà hát.

Theo ND

Bình luận

* Vui lòng nhập bình luận tiếng Việt có dấu

Tin khác