Bảo tồn và phát huy giá trị văn hoá Tây Nguyên: Mai một vì đâu? (Bài 1)

(Cinet)- Khi cái cũ đang dần mai một mà chưa hình thành nên cái mới đủ sự đặc sắc và đặc trưng thì đời sống văn hóa các dân tộc Tây Nguyên vẫn có nhiều chống chếnh.

Bảo tồn và phát huy giá trị văn hoá Tây Nguyên: Mai một vì đâu? (Bài 1) - ảnh 1

Những ngày vừa qua, người dân Thủ đô đã có dịp được sống trong không khí tưng bừng của “Những ngày Văn hoá Tây Nguyên tại Hà Nội lần thứ II - 2012”. Bên cạnh những nét đặc sắc được phô diễn, trình diễn, giới thiệu tới công chúng, vẫn còn đâu đó những nỗi niềm của các già làng, nghệ nhân và cả những người làm công tác quản lý. Bản sắc văn hoá Tây Nguyên không còn nguyên vẹn? Hay nói cách khác, những giá trị văn hoá độc đáo và đa dạng của Tây Nguyên đang dần mai một. Vì đâu?

Đi tìm lời giải cho câu hỏi này, Ban Tổ chức “Những ngày Văn hoá Tây Nguyên tại Hà Nội lần thứ II - 2012” đã tổ chức buổi Toạ đàm “Bảo tồn và phát huy giá trị văn hoá độc đáo và đa dạng của Tây Nguyên” với sự tham dự của các nhà quản lý, chuyên gia nghiên cứu văn hoá dân gian, văn hoá dân tộc thiểu số, các nhân sĩ trí thức, nghệ nhân Tây Nguyên.

Vốn quý bị lãng quên

Nói về vốn văn hóa truyền thống của đồng bào các dân tộc thiểu số ở Tây Nguyên, các nhà quản lý, chuyên gia nghiên cứu đều khẳng định, đây là một “kho báu”, một vốn quý đồ sộ trong kho tàng văn hoá dân tộc Việt Nam. Tuy nhiên, nhiều ý kiến bày tỏ lo ngại trước thực trạng “vốn quý” ấy đang dần rơi vào quên lãng và đang ngày càng mai một dần bởi giới trẻ hiện nay không còn tha thiết với văn hoá dân tộc.

Trong đời sống hàng ngày của các bạn trẻ Tây Nguyên đang dần thiếu đi các hoạt động biểu diễn, trình diễn văn hoá dân tộc. Nhiều nhạc cụ truyền thống độc đáo, đặc sắc của Tây Nguyên không còn có người trình diễn, nếu có cũng chỉ đếm trên đầu ngón tay. Hồn chiêng, hồn của núi rừng giờ cũng phiêu tán, bởi số người có khả năng chỉnh chiêng cũng không phải dễ tìm.

Già làng K’Măng của buôn N’jiriêng (xã Đắc Nia, thị xã Gia Nghĩa, tỉnh Gia Lai) - người có tới gần 50 năm gắn bó với cây kèn Mơ buốt cho biết, người trẻ không còn thích nghe Mơ buốt nữa, chúng thích xem tivi, thích uống rượu hơn. Kèn Mơ buốt lại khó học, khó chơi nên chẳng ai màng đến chuyện học hỏi nữa. Không được sử dụng nên cũng chẳng còn mấy người biết làm kèn Mơ buốt. Trong cả tỉnh Gia Lai, già làng K’Măng biết chỉ có 2 người còn làm được kèn Mơ buốt thôi.

Không chỉ tiếng kèn Mơ buốt mà các loại nhạc cụ truyền thống khác của đồng bào các dân tộc ở Tây Nguyên như cồng chiêng, đàn tơ rưng, đinh pách, chiêng tre, đinh năm, sáo đinh buốt… thường chỉ còn được sử dụng trong các ngày hội văn hóa, chủ yếu là trên sân khấu và mang tính trình diễn. Cũng giống như già làng K’Măng, già làng Rmăh Phép (dân tộc J’rai đến từ Bôn Rưng Ama Nhiu, xã Ia Bbor, thị xã Ayun Pa, tỉnh Gia Lai) cho biết, hiện nay ở thị xã Ayun Pa, số người biết chỉnh chiêng chỉ đếm trên đầu ngón tay. Cũng có nhiều người tò mò, muốn học chỉnh chiêng nhưng đa số là theo kiểu truyền tay, chứ chưa có nhiều những lớp học để có thể truyền lại cho thế hệ sau. Nhiều người đánh cồng đánh chiêng rất hay, nhưng không thể chỉnh được chiêng khi bị lạc tiếng. “Muốn có nghề thì phải học”, già làng Rmăh Phép khẳng định. “Nhưng nếu chỉ học theo cách như hiện nay vẫn dùng, đó là “cầm tay chỉ việc” thì rất khó để bảo tồn, phát huy giá trị của những bộ cồng chiêng, bởi số lượng các nghệ nhân đang ngày càng ít đi, còn lớp trẻ thì chưa nắm bắt được”.

Bảo tồn và phát huy giá trị văn hoá Tây Nguyên: Mai một vì đâu? (Bài 1) - ảnh 2
Tái hiện Lễ đâm trâu mừng chiến thắng của người Ba Na tại Làng Văn hoá-Du lịch các dân tộc Việt Nam

Đi tìm nguyên nhân

Tây Nguyên là vùng đất có đông người từ nhiều các địa phương tới nhập cư khiến cho bản sắc văn hóa cũng bị pha loãng dần. Và một điều dễ nhận thấy đó là do sự biến đổi của đời sống xã hội khiến nhiều nét văn hóa biến đổi theo. Cũng có những đặc trưng văn hóa dần mất đi theo sự phát triển chung của đời sống. Như hiện nay đa số bà con không còn sống tập trung trong những ngôi nhà dài mà sống đơn lẻ từng hộ một. Những mái nhà dài, nhà rông, nhà sàn dần biến mất khỏi các buôn làng Tây Nguyên, gần đây còn có nhà rông được lợp mái tôn! Điều đó đã thu hẹp không gian sinh hoạt các loại hình văn hoá cộng đồng của các dân tộc Tây Nguyên.

Bên cạnh đó, thanh niên các dân tộc ngày nay cũng không còn tha thiết với vốn văn hóa dân tộc truyền thống nữa. Ban ngày họ còn mải đi làm rẫy, làm thuê kiếm sống. Tối về họ muốn nghỉ ngơi, giải trí bằng nhiều cách thức khác hiện đại hơn như ti vi, điện thoại… Thậm chí có người được đào tạo bài bản về nhạc cụ dân tộc tại trường Nghệ thuật quân đội ở Hà Nội như Y Thim Byă (dân tộc Êđê ở Đăk Lăk) nhưng cũng không chọn nghệ thuật dân tộc làm sự nghiệp của mình. Vốn liếng học được giờ chỉ dùng để biểu diễn ở khách sạn và khu du lịch của gia đình. Hỏi tại sao thì Y Thim nói là không còn thích nữa!!! Văn hóa dân tộc cũng chỉ đem phô diễn, giới thiệu cùng người khác như một thứ đặc sản của Tây Nguyên chứ mạch nguồn sự sống của nó đang mất mát dần từ sự thờ ơ của những người trẻ tuổi. Tuy nhiên, cũng không thể mãi trách cứ những người trẻ, bởi theo già làng K’Măng, “người trẻ hiện đại họ phải có thú vui mới chứ, sao bắt họ giống mình ngày xưa được”.

Đặc biệt, một vấn đề được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm, đề cập đến, đó là sự biến đổi trong đời sống kinh tế của cộng đồng, dẫn đến nhu cầu tinh thần hưởng thụ văn hoá truyền thống không còn được duy trì. Đời sống kinh tế của bà con còn nhiều khó khăn nên chưa có điều kiện quan tâm nhiều đến việc giữ gìn, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống… Thậm chí có những người đã mang bán cả những bộ chiêng quý để làm vốn sản xuất và giải quyết đời sống khó khăn của gia đình…

Văn hóa là sản phẩm của đời sống xã hội, đời sống biến đổi thì văn hóa cũng có những đổi thay. Sắc thái văn hoá Tây Nguyên đã góp phần làm đa dạng thêm nền văn hoá Việt Nam bởi sức hấp dẫn đặc biệt độc đáo của vùng đất này. Song khi cái cũ đang dần mai một mà chưa hình thành nên cái mới đủ sự đặc sắc và đặc trưng thì đời sống văn hóa các dân tộc đây đó vẫn có nhiều chống chếnh.( còn  tiếp)

Nguyên Hà

Bình luận

* Vui lòng nhập bình luận tiếng Việt có dấu

Tin khác