Bảo tồn và phát huy giá trị văn hoá Tây Nguyên: Phải gắn liền với sinh kế của đồng bào (Bài 2)

(Cinet)- Việc bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hoá độc đáo và đa dạng của Tây Nguyên phải được thực hiện từ gốc, chứ không đơn thuần chỉ là những buổi trình diễn mang tính chất “sân khấu hoá”. Phải để văn hoá dân tộc tự cất lên tiếng nói trong không gian của nó, để hồn chiêng, nhịp hát hòa với nhau, cùng vang vọng khắp núi rừng Tây Nguyên.

Bảo tồn và phát huy giá trị văn hoá Tây Nguyên: Phải gắn liền với sinh kế của đồng bào (Bài 2) - ảnh 1

>>Bảo tồn và phát huy giá trị văn hoá Tây Nguyên: Mai một vì đâu? (Bài 1)

Không phải đến bây giờ, các nhà quản lý, nhà khoa học, chuyên gia nghiên cứu văn hoá dân tộc mới nhận thấy cần phải nhanh chóng bảo tồn các giá trị văn hoá đa dạng và độc đáo của Tây Nguyên, mà từ lâu, vấn đề này đã được đưa ra mổ xẻ, phân tích, tìm ra những giải pháp. Cũng có thể nói rằng, nguyên nhân thì đã rõ, giải pháp thì cũng không ít, tuy nhiên, trên thực tế vẫn còn có những lúng túng trong triển khai thực hiện.

Trong khuôn khổ cuộc Toạ đàm “Bảo tồn và phát huy giá trị văn hoá độc đáo và đa dạng của Tây Nguyên”,  các chuyên gia nghiên cứu văn hoá dân gian, văn hoá dân tộc thiểu số, các nhân sĩ trí thức, nghệ nhân Tây Nguyên cũng đã đề xuất một số giải pháp nhằm triển khai thực hiện vấn đề này. Bên cạnh những giải pháp mang tính “hàn lâm” như: Đẩy mạnh hoạt động nghiên cứu, sưu tầm, xuất bản về văn hoá dân tộc; Tổ chức các chương trình giao lưu, biểu diễn nhằm giới thiệu các giá trị văn hoá dân tộc; Đầu tư cho công tác đào tạo và các hoạt động bảo tồn, phát huy giá trị văn hoá dân tộc…  thì nhiều đại biểu cũng đã đề xuất những giải pháp dựa trên chính thực tiễn của cộng đồng.

Trả lại không gian văn hoá của Tây Nguyên

Trước thực trạng, do ảnh hưởng của văn hoá hiện đại, tác động của mặt trái trong cơ chế thị trường cũng như quá trình đô thị hoá nên nét văn hoá các dân tộc bản địa đang rơi vào nguy cơ mai một, đại diện Sở VHTTDL tỉnh Đăk Lăk cho rằng, cùng với việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hoá của Tây Nguyên, chúng ta cần trả lại không gian văn hoá cho Tây Nguyên, trong đó đặc biệt là không gian văn hoá cồng chiêng. “Mất cồng chiêng là mất không gian văn hoá cồng chiêng; mất không gian văn hoá cồng chiêng là mất một phần bản sắc văn hoá dân tộc”!

Bảo tồn và phát huy giá trị văn hoá Tây Nguyên: Phải gắn liền với sinh kế của đồng bào (Bài 2) - ảnh 2
Cồng chiêng Tây Nguyên sẽ toả sáng trong không gian văn hoá của núi rừng Tây Nguyên.

Cùng chung quan điểm này, đại diện Sở VHTTDL tỉnh Gia Lai cũng cho rằng, trong việc bảo tồn môi trường làng truyền thống của các dân tộc Ba Na, Jrai…, tỉnh đã rất quan tâm đến việc tạo điều kiện để bảo tồn và phát huy tác dụng của kiến trúc nhà Rông - bởi ý nghĩa của kiến trúc này trong sinh hoạt cộng đồng và bảo lưu các giá trị văn hoá vật thể và phi vật thể của từng cộng đồng.

Theo đó, việc bảo tồn làng truyền thống có ý nghĩa “sống còn” để gìn giữ không gian sinh tồn của văn hoá tộc người. Để triển khai nội dung này, việc đầu tiên quan trọng đó là phải vận động đồng bào khôi phục nhà Rông truyền thống ở các làng để họ có địa điểm tiến hành các hoạt động văn hoá cộng đồng. Song song với đó, cũng cần quan tâm bảo tồn môi trường, cảnh quan và các đồ dùng gia đình… để làng truyền thống có khả năng phát triển bền vững.

Trả lại không gian văn hoá Tây Nguyên, không chỉ đơn thuần là môi trường, mà phải làm đồng thời công tác bảo tồn và phát huy các giá trị văn hoá phi vật thể tại chính cộng đồng. Phải tạo điều kiện và khuyến khích, động viên để các cộng đồng duy trì và phát triển các loại hình văn hoá dân tộc độc đáo như: hát kể sử thi, dân ca, dân nhạc…, duy trì và phát triển những nghề truyền thống đặc sắc… Bảo tồn và phát huy các giá trị văn hoá dân tộc tại cộng đồng chính là phương pháp “Bảo tồn sống”, là giải pháp quan trọng và có ý nghĩa thiết thực nhất.

Gắn liền với sinh kế của đồng bào

Một vấn đề được các nhà quản lý văn hóa trăn trở là trách nhiệm bảo tồn văn hóa truyền thống phải thuộc về chủ thể sáng tạo tức người dân thì văn hóa mới được lưu giữ và có sức sống. Nhưng làm thế nào để người dân chủ động và tích cực trong những hoạt động này thì vẫn là một câu hỏi lớn chưa có lời giải đáp thiết thực.

Bảo tồn và phát huy giá trị văn hoá Tây Nguyên: Phải gắn liền với sinh kế của đồng bào (Bài 2) - ảnh 3
Những sản phẩm văn hoá phải trở thành sinh kế của người Tây Nguyên.

Theo nhạc sỹ Linh Nga Niê Kđăm, người đã có nhiều năm nghiên cứu văn hoá Tây Nguyên, việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hoá dân tộc ở Tây Nguyên phải gắn liền với sinh kế của đồng bào.

Khẳng định vai trò của người dân là vô cùng quan trọng, nếu không được tuyên truyền về gìn giữ các giá trị văn hóa thì họ không biết để gìn giữ, bà Linh Nga Niê Kđăm cho rằng, điều quan trọng trước tiên là phải làm cho người dân tự ý thức được rằng mình cần bảo tồn những gì, sau nữa là giúp cho người dân sinh kế bằng văn hóa truyền thống của họ.

Bà Linh Nga Niê Kđăm nhấn mạnh, văn hoá truyền thống nói chung, nghề thủ công nói riêng của đồng bào, phải làm cho nó trở thành sản phẩm du lịch, phải để nó giúp đồng bào sống đã, thì mới tính đến chuyện bảo tồn, phát huy các giá trị văn hoá đó được.

Với tha thiết, mong các địa phương có sự quan tâm đào tạo người cán bộ văn hóa là người dân tộc, bà Linh Nga NiêK Đam cũng cho rằng, người làm văn hóa bản địa, tốt nhất phải là người dân sống trong không gian văn hóa đó. Phải có những nhà nghiên cứu bản địa am hiểu văn hóa địa phương, khôi phục những gì bà con muốn, chứ không thể chủ quan áp đặt họ. Muốn vậy, phải giúp đồng bào giữ được ngôn ngữ của mình, phải đưa các giá trị văn hóa vào trường học phổ thông ở Tây Nguyên, chú trọng đến giáo dục lớp người trẻ…

Thay lời kết: Trong việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa đa dạng và độc đáo, các tỉnh Tây Nguyên cũng đều đang trăn trở, tìm cho mình những hướng đi thích hợp. Tuy nhiên, bài toán về bảo tồn văn hóa gắn với không gian sống và sinh kế của người dân không dễ gì thực hiện trong một sớm một chiều mà rất cần sự kiên nhẫn và tâm huyết của những người làm văn hóa, quản lý văn hóa, đòi hỏi một cách làm khoa học và chuyên nghiệp thì mới có hiệu quả lâu dài, bền vững.

Nguyên Hà

Bình luận

* Vui lòng nhập bình luận tiếng Việt có dấu

Tin khác