Bảo tồn và phát huy nghệ thuật Đờn ca tài tử: Cần có những giải pháp hữu hiệu (Bài 2)

(Cinet)- Loại hình Đờn ca tài tử Nam Bộ ra đời trên cái nền vững chắc của dòng âm nhạc dân gian Nam Bộ và trở thành một bộ phận của nền âm nhạc truyền thống của dân tộc Việt Nam. Vì thế, việc bảo tồn, phát triển dựa trên quan điểm có chọn lọc, khôi phục, kế thừa và phát triển là một việc làm vô cùng cần thiết.

Bảo tồn và phát huy nghệ thuật Đờn ca tài tử: Cần có những giải pháp hữu hiệu (Bài 2) - ảnh 1

>> Bảo tồn và phát huy nghệ thuật Đờn ca tài tử: Nỗi niềm tài tử ca (Bài 1)

Giải pháp trước mắt

Hiện nay loại hình Đờn ca tài tử Nam Bộ đang tồn tại dưới hai hình thức: Một là, tồn tại dưới dạng riêng lẻ từng cá nhân trong cộng đồng cư dân, sinh hoạt theo ngẫu hứng lúc nhàn rỗi, khi được mời gọi. Hình thức này mang tính không bền vững và khó có thể phát triển nghề nghiệp.

Hai là, tồn tại có tổ chức, bao gồm các nhóm, các câu lạc bộ Đờn ca tài tử Nam Bộ ở các ấp, khóm, xã, phường, thị trấn, trung tâm văn hóa cấp tỉnh, huyện, thị, các cơ quan, các hội, đoàn thể… Hình thức này được tổ chức nề nếp, có kế hoạch hoạt động, sinh hoạt định kỳ, giao lưu, đào tạo và chịu sự quản lý Nhà nước của ngành VHTTDL. 
Bảo tồn và phát huy nghệ thuật Đờn ca tài tử: Cần có những giải pháp hữu hiệu (Bài 2) - ảnh 2
 

Ngoài ra còn có dạng Đờn ca tài tử Nam Bộ trong gia đình, một bộ phận trong đội thông tin văn nghệ cấp huyện, thị xã, phường, thị trấn. Hình thức thứ hai đang dần dần đi vào nề nếp. Tuy nhiên mô hình này cần phải được lưu ý cải tiến về nội dung, hình thức trong các đợt sinh hoạt định kỳ và hoạt động phục vụ quần chúng nhân dân, khách tham quan du lịch. Về chuyên môn tận dụng khai thác hết các bài bản trong dòng nhạc tài tử Nam Bộ, cấu trúc chương trình sao cho hài hòa hấp dẫn. Đặc biệt phải chú ý đến đối tượng phục vụ để sắp xếp chương trình, phù hợp với hoàn cảnh, sở thích của đối tượng; hướng vào phục vụ những ngày lễ hội, hội nghị, tuyên truyền nhiệm vụ chính trị, khách tham quan du lịch. Các nhóm, câu lạc bộ, gia đình Đờn ca tài tử Nam Bộ nên mở rộng thành viên là người yêu thích, hâm mộ loại hình này.
Bảo tồn và phát huy nghệ thuật Đờn ca tài tử: Cần có những giải pháp hữu hiệu (Bài 2) - ảnh 3
 

Bên cạnh việc cải tiến mô hình cần cải tiến bài bản. Trước khi cải tiến cần biên soạn tất cả các bài bản gốc để lưu giữ lại làm tư liệu nghiên cứu sau này. Về nguyên tắc cải tiến là phải đạt được yếu tố ngắn, gọn hơn so với bản gốc, nhưng không phá vỡ điệu thức, không lai căn, không pha tạp, không mất gốc. Cũng không cải tiến một cách tràn lan, chỉ cải tiến bài bản không còn mang tính phù hợp. Với quan điểm đó có thể cải tiến thể nghiệm mỗi điệu thức một bài, kèm theo phần viết lời ca. Sau khi phổ biến có kết quả sẽ thực hiện bước tiếp theo.

Giải pháp thứ hai, tùy theo điều kiện cụ thể, các địa phương nên thường xuyên tổ chức liên hoan, hội thi, hội diễn, giao lưu Đờn ca tài tử Nam Bộ trong địa bàn và liên tỉnh, khu vực. Tuy nhiên phải có hình thức khen thưởng, khích lệ phù hợp để khơi dậy và kích thích phong trào. Các năng khiếu được chọn từ liên hoan, hội thi, liên hoan nên động viên họ tham gia hoạt động tại địa phương, đặc biệt phải được đào tạo để phát triển nghề nghiệp. Ngành VHTTDL tập hợp và tổ chức các lớp bồi dưỡng chuyên môn định kỳ cho những đối tượng yêu thích, các lớp chuyên sâu cho các thành viên CLB đã có tay nghề.

Những năm vừa qua, với các giải pháp này, ngành VHTTDL đã đạt được những thành quả bước đầu trong việc bảo tồn nghệ thuật Đờn ca tài tử tại địa phương. Mặc dù vậy, đó chỉ là giải pháp “ngọn” và nhìn chung vẫn chỉ là bề nổi.
Bảo tồn và phát huy nghệ thuật Đờn ca tài tử: Cần có những giải pháp hữu hiệu (Bài 2) - ảnh 4
 

Thứ ba, Nhà nước và ngành VHTTDL cần quan tâm các chế độ, chính sách đãi ngộ về tinh thần và vật chất, đối với các bậc nghệ nhân, các hạt nhân phong trào, nhất là ở cơ sở.

Bởi hiện tại, những người có tâm huyết với dòng nghệ thuật này hầu như gặp nhiều khó khăn trong cuộc sống. Dù có đam mê với nghề, sống dựa vào nghề để mưu sinh nhưng để chăm chút và đầu tư chuyên sâu cho nghề vẫn còn một khoảng cách. Thực tế vừa qua cho thấy, những lớp bồi dưỡng nâng cao mà ngành VHTTDL tổ chức dù miễn học phí nhưng vẫn chưa thu hút và tập trung được nhiều thành viên có nghề tham gia. Việc mưu sinh đã không cho phép các thành viên tham dự lớp để nâng cao kiến thức và kỹ năng Đờn ca tài tử.

Là dòng nghệ thuật có thể nói là “kén khán giả” và nhất là trong giai đoạn hiện nay khi các dòng nghệ thuật khác đang chiếm lĩnh thị hiếu của đông đảo công chúng. Để mọi người hiểu biết thêm và trân trọng, say mê loại hình Đờn ca tài tử Nam Bộ cần phải tổ chức tuyên truyền, giới thiệu bằng những hình ảnh, sự kiện cụ thể của hoạt động này trên báo chí, truyền hình.

Giải pháp lâu dài      

Song song với những giải pháp trước mắt cần phải chuẩn bị cho giải pháp lâu dài. Tuy nhiên trong quá trình thực hiện các giải pháp lâu dài vẫn duy trì một số giải pháp trước mắt để tạo sự đan xen, thúc đẩy, tác động lẫn nhau, đào điều kiện cho sự phát triển.

Việc giáo dục giới trẻ hiểu và trân trọng âm nhạc dân tộc, trong đó có Đờn ca tài tử, để hạn chế dấu hiệu xâm lấn của các loại hình âm nhạc đang ăn mòn tâm hồn của giới trẻ là rất cần thiết. Ở đồng bằng Nam Bộ cần đưa loại hình Đờn ca tài tử vào chương trình giảng dạy vào các trường Phổ thông cơ sở và Phổ thông trung học. Ngành VHTTDL cần biên soạn hoàn chỉnh bộ giáo án Đờn ca tài tử Nam Bộ để đủ điều kiện để giảng dạy ở các nhà trường, những người giúp cho việc này không ai khác hơn là các nghệ sỹ và các nghệ nhân.

Đã đến lúc chúng ta phải đánh giá và nhìn nhận nghiêm túc những nguyên nhân sâu xa tác động trực tiếp đến việc bảo tồn và phát huy nghệ thuật truyền thống tại mỗi địa phương. Mỗi nơi đều có những điều kiện khác nhau và bước thực hiện cũng không giống nhau, nhưng tựu trung lại vẫn có chung một nguyên nhân gốc rễ, đó là nhân tố con người.
Bảo tồn và phát huy nghệ thuật Đờn ca tài tử: Cần có những giải pháp hữu hiệu (Bài 2) - ảnh 5
 

Con người ở đây là khách thể của đối tượng quản lý nhà nước nhưng lại là chủ thể của sự bảo tồn và phát triển dòng nghệ thuật Đờn ca tài tử. Với sự tác động của nền kinh tế thị trường, việc “thổi hồn” cho những người “giữ lửa” nghệ thuật Đờn ca tài tử là một yêu cầu hết sức quan trọng và cấp thiết. Hiện tại, những người “giữ lửa” đang có chiều hướng mai một, trong khi đó, nhân tố kế thừa còn rất khiêm tốn. Việc đào tạo lực lượng kế thừa là một giải pháp mang tính chiến lược. Nếu như ở các trường phổ thông đào tạo theo dạng hướng nghiệp, phát hiện năng khiếu thì ở trường Trung học Văn hóa nghệ thuật, các thiết chế của ngành VHTTDL sẽ là nơi đào tạo chuyên sâu, đúng căn cơ, bài bản. Muốn đào tạo tốt cần có đội ngũ giáo viên có trình độ chuyên môn cao, có phương pháp sư phạm tốt, có lòng say mê nghề nghiệp… ; bên cạnh việc đầu tư phòng ốc, nhạc cụ, âm thanh ánh sáng,… các thiết chế cho hoạt động.

Chúng ta cần xác định loại hình Đờn ca tài tử Nam Bộ là sản phẩm văn hóa phi vật thể, trong thực tế các tư liệu đối với loại hình này rất hiếm, vì vậy công tác sưu tầm và nghiên cứu rất cần thiết, nhằm hệ thống, biên soạn thành những tài liệu chính thống, nhằm bảo tồn, lưu truyền và làm cho loại hình này tiếp tục phát triển.

Để công tác nghiên cứu, sưu tầm đạt kết quả tốt, nên tiến hành các bước nghiệp vụ như điều tra xã hội học về nhu cầu của quần chúng nhân dân đối với loại hình nghệ thuật này, hệ thống hóa từng cụm chuyên đề, tổ chức các cuộc tọa đàm, hội thảo khoa học chuyên đề về Đờn ca tài tử Nam Bộ. Sau khi sưu tầm sẽ phổ biến rộng rãi trong cộng đồng dân cư Nam Bộ.

Ưu thế của loại hình Đờn ca tài tử Nam Bộ từ xưa tới nay là thể hiện tính xã hội hóa rất cao so với các loại hình nghệ thuật khác, nhưng yếu điểm của nó là chưa có những định hướng chiến lược phát triển từng giai đoạn và lâu dài. Nhà nước và ngành VHTTDL cần nghiên cứu những yếu tố tích cực trong xã hội hóa Đờn ca tài tử ở Nam Bộ thời gian qua để tiếp tục chỉ đạo thực hiện. Để có thể hoàn thành nhiệm vụ chiến lược về bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc nói chung, của nghệ thuật Đờn ca tài tử, dòng nghệ thuật đặc thù của Nam Bộ nói riêng, ngoài sự nỗ lực chủ quan của  từng địa phương với những thế mạnh và điều kiện thực tế của mình, cần thiết phải có đề án cụ thể từ phía các cấp trung ương. Bên cạnh việc vận động xã hội hóa cần có sự chủ lực tài trợ của nhà nước; tuy nhiên đầu tư cho chiến lược này cần tập trung, có trọng điểm, tránh dàn trải, chạy theo hình thức.

Thiết nghĩ, nếu có những giải pháp đồng bộ từ các cấp cùng với sự tâm huyết và quyết tâm của những thành viên đam mê nghệ thuật Đờn ca tài tử, hy vọng việc bảo tồn và phát triển nghệ thuật truyền thống sẽ có những bước chuyển mới. GS-TS Trần Văn Khê đã khẳng định: “Dẫu UNESCO có công nhận nghệ thuật Đờn ca tài tử là di sản văn hóa phi vật thể thì chính chúng ta chứ không phải ai khác phải có trách nhiệm bảo tồn và phát huy những tinh hoa mà ông cha để lại”.

Nguyên Hà

Bình luận

* Vui lòng nhập bình luận tiếng Việt có dấu

Tin khác