Nghệ thuật truyền thống: Chỉ phổ biến thôi chưa đủ...

(Cinet) – Một thực tế xảy ra là các loại hình nghệ thuật, dân gian truyền thống đang ngày càng mờ nhạt trong cuộc sống hiện đại. Tuy nhiên có những cá biệt tuy đã trải qua hàng trăm năm vẫn rất phổ biến, nhưng để nghệ thuật truyền thống phát triển thực sự thì phổ biến thôi chưa đủ...

Nghệ thuật truyền thống: Chỉ phổ biến thôi chưa đủ... - ảnh 1

>Một số loại hình nghệ thuật dân tộc rất phổ biến trong đời sống

Trong số hàng chục loại hình nghệ thuật dân tộc đang ngày một mất dần và lu mờ thì có những hiện tượng cá biệt vẫn đã và đang được nhắc đến hàng ngày, có thể nói là rất gần gũi với cuộc sống của người dân. Cụ thể trong số đó có thể nói đến đó là ca Huế, quan họ, chầu văn.. Đây là những cá biệt, trải qua lịch sử hàng trăm năm, mặc dù cũng đã có những lúc rơi vào thoái trào nhưng đến nay những loại hình này đã chứng tỏ sức sống bền bỉ vượt qua được thăng trầm giữ được sức hấp dẫn riêng của mình.

Ca Huế là một loại hình nghệ thuật âm nhạc cổ truyền của xứ Huế. Ca Huế gồm ca và đàn, ở nhiều góc độ tương đối giống và gần gũi với ca trù. Hệ thống bài bản của ca Huế tương đối phong phú với khoảng 60 tác phẩm thanh nhạc và khí nhạc theo hai điệu thức lớn là điệu Bắc, điệu Nam và một hệ thống “hơi” diễn tả nhiều sắc thái tình cảm đặc trưng. Ca Huế hình thành 2 dòng là ca Huế dân gian và ca Huế thính phòng. Ca Huế dân gian  phục vụ cho đại chúng thường hát những bài đơn giản, ca Huế thính phòng có sự trang trọng, uy nghi của dòng nhạc bác học với tiết tấu, cấu trúc rất chặt chẽ, nghiêm ngặt. Kỹ thuật đàn và hát ca Huế cũng đòi hỏi kỹ thuật đặc biệt. Không chỉ cần tập luyện kỹ thuật hát, ca Huế còn đòi hỏi phải có chất giọng địa phương vì thế nếu không phải là người dân xứ Huế dù có luyện tập thế nào cũng không thể ra được “chất” riêng của ca Huế.  Bởi là “chất riêng” của người Huế nên ca Huế là một trong số rất ít các loại hình nghệ thuật được giữ gìn, lưu truyền tốt qua nhiều thế hệ. Ấy vậy nhưng ca Huế cũng có giai đoạn thoài trào, với ca Huế thính phòng đó là khi triều đình phong kiến tan rã, dàn nhạc cung đình giải tán, dòng nhạc này không còn đất biểu diễn. Ca huế dân gian thì giữ được lâu hơn cho đến khi đất nước mở cửa, các loại hình nghệ thuật quốc tế du nhập ồ ạt vào nước ta, nhạc dân tộc từ từ mất dần vị thế. Tuy nhiên, ca Huế dân gian rất nhanh chóng tìm được “đất diễn” mới của mình đó là biểu diễn phục vụ du lịch. Với những nét đặc trưng và màu sắc âm nhạc độc đáo, ca Huế nhanh chóng trở thành thương hiệu của Du lịch Huế và cũng là món quà riêng của xứ Huế với khách thập phương. Chẳng có khách du lịch nào đã từng 1 lần đến Huế mà lại chưa nghe ca Huế, vậy cho nên ca Huế rất phổ biến không chỉ với người Việt Nam mà còn với cả khách du lịch quốc tế.

Nghệ thuật truyền thống: Chỉ phổ biến thôi chưa đủ... - ảnh 2
Nghệ thuật truyền thống: Chỉ phổ biến thôi chưa đủ... - ảnh 3
Nghệ thuật truyền thống: Chỉ phổ biến thôi chưa đủ... - ảnh 4
Ca Huế, Quan họ và Chầu Văn là 3 trong số hàng chục loại hình nghệ thuật truyền thống của Việt Nam. Khác với các loại hình khác đang ngày một phai nhạt trong đời sống và bị quên lãng...3 loại hình nghệ thuật này vẫn rất phổ biến với người Việt..

Khá giống với Ca Huế về tiến trình lịch sử, sự thăng trầm rồi sớm tìm lại được vị thế khi rẽ sang hướng phục vụ khách du lịch nhưng Quan họ lại là dân ca của vùng đồng bằng Bắc Bộ và là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Nhưng không phải khi được Unesco công nhận năm 2009, Quan họ mới trở nên phổ biến nhưng trên thực tế quan họ đã và vẫn luôn là một nghệ thuật truyền thống được ưa chuộng và rất phổ biến ở vùng đồng bằng Bắc Bộ trong nhiều thế kỷ qua, kể cả vào những thời điểm thoái trào, quan họ vẫn có chỗ đứng hơn những loại hình nghệ thuật dân tộc khác. Quan họ vẫn có những đất diễn riêng của mình, tuy chỉ ở một phạm vi hẹp bởi giai điệu mượt mà, tình cảm, cách thức biểu diễn dễ tạo không khí vui vẻ, quan họ nhanh chóng tiếp cận được với đối tượng khách du lịch, hay phục vụ trong các cuộc tiếp đón khách ngoại giao, hội thảo, hội nghị, tiệc chiêu đãi..

Cũng là một loại hình nghệ thuật khá phổ biến suốt nhiều năm qua nhưng Chầu văn khác với ca Huế hay Quan họ, phổ biến qua hoạt động phục vụ du lịch. Chầu văn xuất hiện chủ yếu ở các lễ hội tín ngưỡng, ở những đền, chùa..Chầu văn là sinh hoạt văn hóa gắn với đời sống tâm linh của người Việt cổ. Bên cạnh Phật Giáo, người Việt còn theo tín ngưỡng tứ phủ ( thờ các vị thần linh, thần núi, thần biển, thần sông…). Trong tín ngưỡng tứ phủ các vị thần có Mẫu Thượng thiên, Mẫu địa, Mẫu thượng ngàn, ngoài ra còn có các ông hoàng, các cô, các cậu. Nghệ thuật dân gian truyền thống này mang màu sắc tín ngưỡng đậm nét nên có nhiều nghi lễ mà hình thức chủ đạo là hầu đồng hay còn gọi là lên đồng. Mặc dù đã từng có thời gian cực thịnh vào cuối thế kỷ XIX nhưng đến năm 1954, chầu văn dần mai một vì những màu sắc tôn giáo, nghi lễ hầu đồng của chầu văn bị xếp vào hàng mê tín dị đoan. Cũng chính vì bị cho là mê tín dị đoan nên trong một thời gian khá dài, chầu văn bị cấm biểu diễn, sinh hoạt dưới mọi hình thức. Tuy nhiên, bởi đây là một nét văn hóa tâm linh nên dù bị  cấm, chầu văn vẫn hoạt động 1 cách âm thầm, lặng lẽ và được tiếp nối từ thế hệ này đến thế hệ khác. Những năm gần đây, nghi lễ chầu văn nói riêng, nghệ thuật chầu văn nói chung đã được trả lại sự vốn có của nó. Hiện Nghi lễ Chầu Văn là 1 trong số 12 di sản được Bộ VHTTDL đưa vào danh sách lập hồ sơ để xem xét danh hiệu Di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia. Vào những dịp đầu năm hoặc cuối năm, những dịp lễ hội mang tính chất tín ngưỡng, người dân lại có thể nghe thấy tiếng nhạc, tiếng đàn, tiếng hát của chầu văn vang lên tăng thêm không khí rộn rã, tươi vui.

>>Nhưng phổ biến không có nghĩa là phát triển?

Lâu nay, cụm từ “bảo tồn, phát huy giá trị nghệ thuật truyền thống” đã trở thành một câu nói thường được nhắc đến trong các cuộc hội đàm, thảo luận, trên các phương tiện truyền thông. Thực tế đây cũng là một việc nên làm bởi các loại hình nghệ thuật truyền thống không chỉ mang ý nghĩa văn hóa mà còn là những giá trị lịch sử lâu đời của ông cha, là tài sản vô giá của dân tộc.

Với sự xuất hiện thường xuyên và rất phổ biến với người dân, với cuộc sống. Ca Huế, Quan Họ hay Chầu Văn được cho là những loại hình nghệ thuật rất phát triển. Những loại hình này cũng có thể được gọi là phát triển nếu nhìn ở tần suất xuất hiện, và số lượng người biết nhưng nếu nhìn ở góc độ quản lý và chuyên môn thì không hẳn là vậy.

Nghệ thuật truyền thống: Chỉ phổ biến thôi chưa đủ... - ảnh 5
Để giảm thiểu chi phí, nhiều chủ thuyền chỉ thuê 1 nhạc công với 1 nhạc cụ biểu diễn, điều này khiến cho tính nghệ thuật của ca Huế bị ảnh hưởng nhiều...
Nghệ thuật truyền thống: Chỉ phổ biến thôi chưa đủ... - ảnh 6
Bên cạnh đó, bởi ngày càng có nhiều chủ tàu kinh doanh dịch vụ này nên ca Huế ngày càng bị suống sã hóa. Chưa kể đến các chủ tàu còn kinh doanh bán lưu niệm, băng đĩa trên thuyền khiến cho loại hình nghệ thuật đặc sắc này của xứ Huế ít nhiều mất đi hình ảnh đẹp trong thời gian qua..

Ca Huế từ lâu trở thành một đặc sản du lịch của Huế, nhưng chính bởi việc trở thành “đặc sản” đã dẫn đến việc ca Huế bị biến tướng, hiểu sai, mất dần tính nghệ thuật vốn có. Thay vì quy định chặt chẽ về cách hát, cách diễn như bản chất thì ca Huế đang ngày một bị suồng sã hóa để phục vụ nhu cầu của khách thập phương….Bởi nhu cầu khách du lịch ngày càng lớn, các ca sĩ, nhạc công thực thụ không đủ để “chạy sô”, ca Huế trên sông Hương giờ có nhiều nhạc công, ca nương không chuyên biểu diễn. Không chuyên, không được đào tạo bài bản tất nhiên sẽ dẫn đến việc tính nghệ thuật không thể được đảm bảo. Để biểu diễn ca Huế, tối thiểu phải có 3 nhạc cụ nhưng vì tính kinh tế, nhiều chủ thuyền trên sông Hương chỉ thuê 1 nhạc công với 1 nhạc cụ biểu diễn khiến cho nghệ thuật ca Huế bị ảnh hưởng nghiêm trọng về chất lượng. Chưa kể đến, cũng bởi tính kinh tế, các chủ thuyền thiếu chuyên môn khi chỉ nghĩ đến lợi nhuận đã tự ý rút ngắn thời lượng biểu diễn nhằm tăng thêm sô diễn khiến cho ca Huế ngày càng xuống cấp, ảnh hưởng chung đến hình ảnh đẹp về ca Huế trên sông Hương.

Nghệ thuật truyền thống: Chỉ phổ biến thôi chưa đủ... - ảnh 7
Nghệ thuật truyền thống: Chỉ phổ biến thôi chưa đủ... - ảnh 8
Những hình ảnh xin tiền, những không gian diễn xướng trong nhà hàng, quán ăn là những hình ảnh khiến cho Quan họ mang tiếng xấu...

Quan họ cũng tương tự như vậy, bởi lựa chọn giải pháp phục vụ khách du lịch để phát triển nên Quan họ cũng rơi vào cảnh giống như ca Huế, ngày càng xuống cấp mất dần tính nghệ thuật. Ai cũng biết cái hay, nét đặc sắc của quan họ không chỉ nằm ở lời ca, tiếng hát mà còn ở không gian diễn xướng vô cùng độc đáo. Nhưng đã từ lâu công chúng yêu nghệ thuật thường xuyên thấy sự có mặt của “quan họ” tại các quán ăn, nhà hàng không mấy phù hợp . Nếu có thì chỉ có thể thấy không gian này ở Hội Lim nhưng đáng tiếc là vài năm nay, Hội Lim cũng đã bắt đầu biến tướng với nhiều cảnh tượng bất cập như: liền anh, liền chị ngửa nón xin tiền; bừa bãi, cẩu thả trong khâu tổ chức…Bởi giai điệu của Quan họ rất mượt mà, không khí trong biểu diễn quan họ lại rất tình cảm, tươi vui nên loại hình nghệ thuật này thường được lựa chọn để diễn trong các Hội nghị, tiệc đón tiếp, chiêu đãi…Việc biểu diễn phục vụ khách du lịch hay phục vụ tại các bữa tiệc chiêu đãi không phải là xấu, cái xấu là ở sự cẩu thả của người tổ chức, sự dễ dãi khi biểu diễn của số đông các liền anh, liền chị khi chỉ nghĩ đến lợi nhuận mà quên đi việc giữ gìn bản sắc cho nghệ thuật…

Nghệ thuật truyền thống: Chỉ phổ biến thôi chưa đủ... - ảnh 9
Nghệ thuật truyền thống: Chỉ phổ biến thôi chưa đủ... - ảnh 10
Những giá hầu được đem ra kinh doanh, buôn bán khiến cho Nghi lễ này bị mang tiếng và mất đi sự linh thiêng, tính văn hóa trong loại hình nghệ thuật độc đáo này...

Là một nghi lễ mang tính tâm linh, Chầu văn lại đã và đang bị một số đối tượng lợi dụng để phục vụ mục đích “bán thánh, bán thần”. Những lễ hầu đồng có giá vài chục, vài trăm triệu đồng được lén lút tổ chức lâu nay ở nhiều phủ, đệ tư gia đã khiến cho hình ảnh của nghi lễ chầu văn bị ảnh hưởng nghiêm trọng. Những việc làm này không những sẽ làm xấu đi hình ảnh của một nghi thức văn hóa tâm linh mà còn có thể ảnh hưởng đến trật tự xã hội, lâu dài nếu không giải quyết dứt điểm sẽ khiến người dân hoài nghi về một loại hình nghệ thuật của dân tộc.

>>>Để nghệ thuật dân tộc phát triển thực sự cần nhiều hơn sự phố biến

Mặc dù chưa thực sự tốt nhưng không thể phủ nhận các loại hình như Ca Huế, Quan họ , Chầu văn có thể giữ gìn được đến nay cũng một phần nhờ vào việc phục vụ du lịch. Tuy nhiên nếu chỉ trông chờ vào việc phục vụ du lịch này thì nghệ thuật dân tộc mới chỉ đạt đến được mức phổ biến. Còn để nó thực sự phát triển thì cần nhiều hơn thế.

Nghệ thuật truyền thống: Chỉ phổ biến thôi chưa đủ... - ảnh 11
Nghệ thuật truyền thống: Chỉ phổ biến thôi chưa đủ... - ảnh 12
Để nghệ thuật dân tộc có thể thực sự phát triển chứ không chỉ dừng ở mức phổ biến thì cần sự kết hợp giữa việc kinh doanh phục vụ du lịch với những kế hoạch, chiến lược dài hạn của ngành văn hóa..

Bên cạnh việc phục vụ du lịch, cần phát triển những chương trình đòi hỏi tính chuyên môn cao. Cần có chế độ đãi ngộ với nghệ nhân, với những ai yêu thích mà muốn gắn bó với nghề. Những chế độ đãi ngộ tốt của Nhà nước, của Chính quyền địa phương sẽ là động lực để những nghệ sĩ muốn gắn bó với nghề có cơ hội sống và làm việc với nghề nghiệp mình lựa chọn. Để một loại hình nghệ thuật truyền thống nào đó có thể phát triển thì việc có những nghệ nhân, nghệ sĩ chuyên nghiệp là một trong những điều kiện quan trọng nhất. Chính các nghệ sĩ này sẽ là người giữ gìn, kế thừa giá trị tinh hoa và truyền dạy cho thế hệ sau nghệ thuật truyền thống.

Cũng không nên phủ nhận hay đánh giá thấp việc phục vụ khách du lịch bởi chính từ các hoạt động này mới có nguồn thu kinh tế để tái đầu tư cho các bước phát triển đường dài…Cái nên làm là các nhà quản lý cần có những quy định cụ thể và chặt chẽ hơn trong việc biểu diễn phục vụ du lịch, cũng như cần chấn chỉnh hoạt động của các đoàn nghệ thuật tư nhân. Trong vấn đề này thì những hành động của tỉnh Thừa Thiên Huế thời gian vừa qua rất đáng được tuyên dương. Trước nhiều luồng dự luận và ý kiến phản đối về sự xuống cấp của ca Huế, Sở VHTTDL tỉnh Thừa Thiên Huế có quy định mới bắt buộc các chủ thuyền trên sông Hương phải niêm yết giá, không buôn bán băng đĩa, đồ lưu niệm trên thuyền, không ép khách sử dụng dịch vụ, với những trường hợp cố tình vi phạm sẽ thu giấy phép hoạt động. Quy định mới cũng bắt buộc mỗi chương trình biểu diễn phải có thời lượng tối thiểu 60 phút; phải có tối thiểu 3 nhạc cụ trong các loại thập lục, tỳ bà, nhị, nguyệt, bầu, sáo; phải có tối thiểu 7 diễn viên và nhạc công khi biểu diễn…Bên cạnh đó để đảm bảo tính nghệ thuật, chất lượng chương trình, Sở VHTTDL tỉnh Thừa Thiên Huế cũng đã triển khai việc cấp thẻ hành nghề hoạt động ca Huế, như vậy chỉ những ca nương, nhạc công nào thực sự có chuyên môn mới được cấp thể hành nghề biểu diễn.

Nghệ thuật truyền thống: Chỉ phổ biến thôi chưa đủ... - ảnh 13
Ví dụ như mới đây, tỉnh Thừa Thiên Huế đã ban hành quy định mới về việc biểu diễn ca huế trên sông Hương...

Quan họ cũng đã có nhiều chuyển biến tích cực trong các tổ chức biểu diễn ở Hội Lim, tuy nhiên chưa được như ca Huế, quan họ vẫn chưa có những quy định rõ ràng trong các thức hoạt động, phục vụ du lịch…Trong kế hoạch phát triển giai đoạn 2009- 2015, Bộ VHTTDL sẽ cùng Viện Âm nhạc, Sở VHTTDL Bắc Ninh, Bắc Giang thực hiện nhiều biện pháp bảo vệ di sản quan họ. Giúp cộng đồng nhận diện và kiểm kê dân ca quan họ định kỳ từng năm; hoàn thiện danh sách nghệ nhân;  xây dựng chính sách đãi ngộ đối với nghệ nhân; hoàn thiện tư liệu; kết quả nghiên cứu, phân loại và hệ thống tư liệu; tổ chức các liên hoan quan họ Bắc Ninh hai năm một lần; xây dựng đồi Lim thành trung tâm văn hóa quan họ, có khu trình diễn; xây dựng hội Lim; lễ hội chùa Bồ Đà ( Việt Yên, Bắc Giang) thành hội đối đáp, hát thi giải quan họ; khôi phục hình thức hát thờ ở hội làng Viêm Xá ( TP Bắc Ninh) để bảo tồn các giọng lề lối của quan họ Bắc Ninh, thành lập Hiệp hội nghệ nhân quan họ…

Như vậy, có thể thấy rằng để các loại hình nghệ thuật truyền thống nói chung có thể thực sự phát triển thì không thể chỉ trông chờ vào việc phục vụ du lịch hay các hình thức hoạt động kinh doanh. Bởi nếu như vậy thì nghệ thuật truyền thống mới chỉ đạt được đến mức phổ biến, giống như ca Huế, Quan họ và Chầu văn. Để nghệ thuật truyền thống phát triển theo đúng nghĩa thì cần kết hợp song song việc phát triển phục vụ du lịch, kinh doanh với những kế hoạch, chiến lược đường dài của các cấp quản lý và nhận thức của chính những người nghệ sĩ làm nghề.

Nguyễn Hương

Bình luận

* Vui lòng nhập bình luận tiếng Việt có dấu

Tin khác