Nâng cao tính chuyên nghiệp của văn học

Vừa qua, tại TP Ninh Bình, Hội Nhà văn Việt Nam đã tổ chức hội thảo Nâng cao tính chuyên nghiệp của văn học, với sự tham gia của các nhà văn, nhà thơ đang sinh hoạt tại Liên chi hội nhà văn Việt Nam các tỉnh đồng bằng sông Hồng cùng một số khách mời đến từ Hà Nội...

"Tình trạng nghiệp dư hóa các hoạt động văn học, nghệ thuật chuyên nghiệp có chiều hướng tăng lên" là một trong một số các yếu kém, khuyết điểm của nền văn học - nghệ thuật Việt Nam trong thời gian qua (1998 - 2008) và đã được chỉ rõ trong Nghị quyết 23 của Bộ Chính trị (khóa X) Về tiếp tục xây dựng và phát triển văn học, nghệ thuật trong tình hình mới.

Trên thực tế, phải nói rằng, "nghiệp dư hóa" các hoạt động văn học, nghệ thuật đã và đang thật sự là một trong các nguyên nhân đẩy tới hệ quả là văn học - nghệ thuật của chúng ta "còn ít tác phẩm có giá trị cao về tư tưởng và nghệ thuật", "ý nghĩa xã hội còn hạn hẹp"...

Ðối với văn học, tình trạng trên đây cũng là một vấn đề cần phải giải quyết trong mỗi nhà văn đến từng tác phẩm, bởi chỉ có một quan niệm đầy đủ và đúng đắn về nghề nghiệp xã hội của mình, nhà văn mới có thể xác lập những tiền đề tinh thần cần thiết để "dấn thân" trên con đường sáng tạo đầy khó khăn, phức tạp và luôn tiềm ẩn các khả năng có thể làm cho nhà văn xa rời "thiên chức" xã hội của mình. Nhận thức được tính bức thiết, trong thời gian gần đây, Hội Nhà văn Việt Nam đã tổ chức một số cuộc hội thảo tại các Liên chi hội nhà văn, tạo ra diễn đàn để các nhà văn có thể cùng nhau trao đổi, qua đó từng bước tháo gỡ các "vấn nạn nghề nghiệp" đang đặt ra. Và hội thảo tại Ninh Bình mới đây là một trong các hội thảo đã nhận được sự hưởng ứng rộng rãi của giới văn học...

Tại hội thảo, nhiều ý kiến cho rằng tính chuyên nghiệp của nền văn học trước hết phải được xác định từ tính chuyên nghiệp của nhà văn, vì một nền văn học hình thành trên cơ sở các nhà văn nghiệp dư thì khó có thể coi là một nền văn học chuyên nghiệp.

Nói như nhà thơ Ngọc Bái thì tình trạng "nghiệp dư hóa" trong văn học hiện nay có nguồn gốc trên cả ba công đoạn: "viết - xuất bản - đọc", với công đoạn "viết" thì theo ông: tác phẩm là nơi kết tinh mọi phẩm chất của tác giả và đồng thời cũng là cơ sở để đánh giá lao động của nhà văn là chuyên nghiệp hay nghiệp dư (tuy nhiên, ông cũng bảo lưu: "Có thể tác giả không chuyên nghiệp nhưng tác phẩm in ra phải đạt "tính chuyên nghiệp").

Với công đoạn đọc, nhà thơ Nguyễn Thúy Quỳnh - từ góc độ tiếp nhận văn học, lại phân loại đối tượng theo hai phương thức là "đọc" của bạn đọc nói chung và "đọc" của nhà văn, nhà lý luận - phê bình; chị cho rằng: "Tính chuyên nghiệp của văn học không chỉ được nhận diện từ hoạt động của chủ thể sáng tạo, mà còn ở hoạt động quản lý, định hướng văn học của các nhà quản lý văn hóa - văn nghệ và hoạt động tiếp nhận của công chúng"...

Theo ý kiến của GS Phong Lê, tính chuyên nghiệp ở người viết văn là "hiện tượng chưa từng có ở nền văn học Hán - Nôm" mà chỉ "xuất hiện vào thời hiện đại, nghĩa là với quá trình hiện đại hóa trong thời đại văn chương Quốc ngữ". Bởi sự viết của kẻ sĩ xưa kia chủ yếu để thi cử "tiến vi quan, thoái vi sư", nên số tác giả mà "cái viết ra và kết tinh để có một sự nghiệp văn chương" chỉ có một tỷ lệ cực nhỏ. Vì thế theo ông, cần quan niệm "viết văn thành một nghề".

Nhà văn Nguyên An cho rằng: "Tính chuyên nghiệp không tự nhiên mà có, chí ít, nó phải được nhìn nhận và rèn luyện mới có được. Tính chuyên nghiệp của từng cá thể lao động và nhận thức về đặc trưng của từng loại lao động là cơ sở để xây dựng và nâng cao tính chuyên nghiệp của một lĩnh vực nghề nghiệp trong xã hội và một tổ chức hội đoàn". Bản đề dẫn Nâng cao tính chuyên nghiệp của văn học - một vấn đề cấp bách (Trần Nhuận Minh), và các tham luận như Tính chuyên nghiệp của nhà văn (Nguyễn Hữu Nhàn), Ðể có một nền văn chương chuyên nghiệp và những nhà văn chuyên nghiệp (Ðặng Hiển)... đều có chung ý tưởng này.

Tìm hiểu mối liên hệ giữa nền văn học với từng nhà văn từ góc độ quan hệ giữa cái chung với cái riêng, chúng ta có thể thấy đây là một mối quan hệ hữu cơ, không tách rời. Vì thế vấn đề đặt ra là nhà văn cần phải nâng cao tính chuyên nghiệp của mình, cụ thể là ngoài yếu tố tài năng, mỗi nhà văn cần có quan niệm đúng đắn về công việc, phải tự xây dựng cho bản thân một "phông" văn hóa vừa rộng vừa sâu, dám và biết hóa thân vào với con người và cuộc sống của con người...

Ðặc biệt, vai trò của lý luận chuyên ngành và lý luận có liên quan đã được nhiều nhà văn đề cập như là một hành trang cần thiết mà tác giả phải tự trang bị.

Nhà văn Nguyễn Hữu Nhàn nói: "Với người sáng tác, khi ngồi vào bàn viết, không ai đem lý luận ra để làm "kim chỉ nam" cho ngòi bút. Nhưng nếu không biết về văn học sử, không biết các trào lưu văn học, thậm chí loại thể văn học không định nghĩa được thì anh ta sáng tạo thế nào đây?...

Những người sáng tác không đòi hỏi khắt khe về mặt kiến thức như người làm lý luận - phê bình, nhưng mù tịt về các hệ thống lý thuyết, các trường phái, trào lưu tư tưởng nói chung, văn học nói riêng và vốn hiểu biết văn hóa kém thì làm sao đòi hỏi tính chuyên nghiệp trong sáng tác".

Tuy nhiên trong cuộc sống, nhà văn (các nhà văn) không phải là một (những) cá thể độc lập, mà trước hết mỗi người đã là một con người xã hội và từ góc độ nghề nghiệp, họ luôn có quan hệ chặt chẽ, sống còn với xã hội và người đọc. Các ý kiến tại hội thảo đều khẳng định chuyên nghiệp hóa trước hết phải là ở nhà văn, song từ sự thống nhất giữa xã hội - nhà văn - người đọc, một số tham luận đi sâu phân tích, đề xuất ý kiến để Nhà nước và Hội Nhà văn triển khai các kế hoạch, đưa ra các biện pháp thiết thực hơn, nhằm giúp các nhà văn có thêm điều kiện nâng cao khả năng sáng tạo một cách chuyên nghiệp.

Theo nhà văn Ðức Hậu, tính chuyên nghiệp của văn học còn phải thể hiện trong các cuộc thi, các giải thưởng. Và theo nhà văn Ðặng Hiển thì vai trò của nhà xuất bản, của chế độ nhuận bút, của việc bảo vệ quyền tác giả... cũng là các tiêu chí quan trọng để định tính một nền văn học có chuyên nghiệp hay không...

Với ý nghĩa đó, "tính chuyên nghiệp" phải cần được nhìn nhận như một chỉnh thể bao gồm nhiều yếu tố hợp thành.

Qua các ý kiến tại hội thảo, có thể thấy vấn đề "tính chuyên nghiệp" của văn học không chỉ nhận được sự quan tâm của Ðảng và Nhà nước, của bạn đọc mà còn là mối ưu tư của chính các nhà văn - chủ thể tinh thần của quá trình sáng tạo. Sau gần một thế kỷ, từ thành tựu đã đạt được, lẽ ra nền văn học Việt Nam hiện đại đã phải có các nền móng cơ bản để xây dựng một nền văn học chuyên nghiệp. Song do nhiều biến thiên khách quan - chủ quan phức tạp của lịch sử mà một số yếu tố xác lập nên nền móng ấy lại có dấu hiệu trì trệ và hệ quả là đã ảnh hưởng tới tiến trình văn học, trì níu sự phát triển văn học với sự xuất hiện của "một số sản phẩm văn học, nghệ thuật tầm thường, chất lượng kém được phát hành, truyền bá gây tác hại, ảnh hưởng xấu tới công chúng, nhất là thế hệ trẻ".

Và có thể nói rằng, một trong các nguyên nhân đưa tới hiện tượng trên là việc "một số văn nghệ sĩ còn hạn chế trong tiếp cận và nhận thức những vấn đề mới của cuộc sống, chưa cảm nhận đầy đủ ý nghĩa, chiều sâu và tính phức tạp của quá trình chuyển biến mang tính lịch sử trong thời kỳ mới của đất nước".

Trong bối cảnh đó, việc phân tích các hạn chế, khuyết điểm trong hoạt động văn học nói riêng, trong hoạt động nghệ thuật nói chung không phải là mục đích duy nhất của các cuộc thảo luận, vấn đề quan trọng hơn là ở chỗ: phân tích để chỉ ra các hạn chế rồi xác lập hướng đi tiếp như thế nào. Ðiều rất đáng mừng là ở hội thảo về tính chuyên nghiệp của văn học vừa qua, các nhà văn đều xác định "tính chuyên nghiệp" phải bắt đầu trước hết từ nhà văn, chứ không phải là ở các yếu tố khách quan.

Tự ý thức một cách nghiêm túc về điều này, nhà văn sẽ tìm ra "chìa khóa" để "chuyên nghiệp hóa" ngay từ động cơ, mục đích sáng tạo,... để từ đó có thể "chuyên nghiệp hóa ngòi bút".

Tuy nhiên, như đã nói ở trên, nhà văn là nhóm xã hội - nghề nghiệp có liên hệ mật thiết với xã hội và công chúng, vì thế việc Nhà nước cần quan tâm hơn nữa tới hoạt động sáng tạo văn học, chú trọng đào tạo, bồi dưỡng, nâng cao thị hiếu văn học của công chúng ngay từ trong nhà trường... cũng là những vấn đề không kém quan trọng, để từ đó tăng cường tính lành mạnh và sự phong phú, sinh động của đời sống văn học. Như nhà thơ Hữu Thỉnh - Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam thông báo thì vừa qua Hội nghị Ban chấp hành Hội Nhà văn đã thống nhất một chương trình hành động nhằm triển khai thực hiện Nghị quyết 23 của Bộ Chính trị, đáng chú ý là trong chương trình,  sẽ triển khai một số cuộc hội thảo, trong đó một lần nữa, hội thảo về đề tài nâng cao tính chuyên nghiệp của văn học sẽ được tổ chức tại TP Hồ Chí Minh với sự tham dự của các nhà văn phía nam.

Hy vọng các hội thảo cùng các hoạt động hữu ích khác sẽ là tiền đề trực tiếp giúp vào việc thúc đẩy sự phát triển của nền văn học Việt Nam.

Theo ND

 

Bình luận

* Vui lòng nhập bình luận tiếng Việt có dấu

Tin khác