Nhân vật trí thức trong sáng tác của nhà văn Nguyễn Quang Thân: muôn hình muôn vẻ, đa dạng và nhiều cung bậc

Trên hành trình đi vào số phận con người cá nhân, nhà văn Nguyễn Quang Thân đặc biệt chú ý tới việc thể hiện những người trí thức. Kết quả khảo sát các tác phẩm văn xuôi sau 1975 của ông cho thấy, kiểu nhân vật trí thức được nhà văn xây dựng nhiều nhất(11/16 tác phẩm). Điều đó sẽ giúp chúng ta không chỉ nhìn nhận được một số vấn đề về trí thức sau 1975 mà còn cả những nỗ lực khám phá của nhà văn ở mảng đề tài này.

Nhà văn Nguyễn Quang Thân.Nhà văn Nguyễn Quang Thân.

Trước hết, đó là một thế giới sinh động đa dạng, đầy đủ từng lớp, lứa tuổi, giới tính, nghề nghiệp, sống trong những bối cảnh khác nhau: nông thôn, thành thị; trong một bối cảnh xoá bỏ bao cấp, bước sang nền kinh tế thị trường, trong xu thế hội nhập và toàn cầu hoá, nghĩa là nhân vật trí thức của Nguyễn Quang Thân hiện diện trong không gian “mở” đan kẽ những mảng màu tối, sáng với những cung bậc khác nhau. Họ là kỹ sư, nhà văn, nhà báo, Phó tiến sỹ Ngôn ngữ học, Nhà khoa học... trong những không gian và thời gian khác nhau, nhưng đều ôm ấp khát vọng được cống hiến những tài năng của “kẻ sĩ” thời hiện đại. Họ là những người hiểu biết về lĩnh vực chuyên môn của mình, có hoài bão, có nhân cách. Từ trang sách bước ra cuộc đời hỗn tạp và xô bồ, vật lộn giữa hiện thực đời thường họ đã nẩy sinh những mâu thuẫn, những đối nghịch, đối mặt với cái thấp hèn, ác quỷ, cái xấu xa cản trở trên mọi nẻo đường công tác cũng như cuộc sống riêng tư. Hầu hết nhân vật trí thức trong tác phẩm của Nguyễn Quang Thân đều rơi vào tình cảnh này, phải quăng quật, giằng xé về nội tâm và nhiều khi cô độc, phải tìm một lối rẽ hay né tránh, có khi rơi vào tình cảnh bi kịch, mất phương hướng.

Huy trong "Một thời hoa mẫu đơn", một người có tài nhưng đã bị "hất cẳng bởi kẻ dưới", bởi "lương tâm nghề nghiệp của anh" không cho phép anh làm những điều vô nghĩa và người ta đã lợi dụng "lương tâm" của anh để chà đạp lên chính bản thân anh. Đau xót hơn nữa là khi rảnh rang để có thời gian nghiên cứu những vấn đề chuyên môn của mình - "những công trình vật lý còn bỏ dở", anh vẫn nơm nớp sợ vị thủ trưởng mới phát hiện công việc anh đang làm chỉ với nỗi lo sợ khi họ phát hiện, chắc gì công việc đó còn tiếp tục được nữa, hoặc có thể nó sẽ bị cướp mất ra khỏi tầm tay anh.

Tuấn trong "Ngoài khơi miền đất hứa" lại là một kĩ sư giỏi, có những sáng tạo làm lợi cho "quốc kế dân sinh", nhưng đổi lại anh phải vào tù, giơ lưng làm mồi ngon cho rệp. Tám tháng trong tù mở mắt cho Tuấn nhìn rõ sự thực cuộc đời. Sự thực cay đắng bật ra câu hỏi day dứt: "tống tôi vào tù thì xã hội có tốt hơn lên được chút nào không?". Và từ một người trí thức, không thể chống chọi được với cuộc đời, cùng quẫn, không lối thoát, anh đã chọn một hướng đi khác hẳn với những gì người trí thức thường làm. Anh mộng trở thành một tay đào vàng như những cao bồi miền Tây ở Mỹ trước đây.

Trong truyện ngắn "Vũ điệu của cái bô", người đọc sẽ thấy Phó tiến sĩ Hảo - một trí thức khát khao sáng tạo, từng dày công nghiên cứu và cho ra đời một loại keo dán dày hảo hạng. Trớ trêu thay, nhà máy đóng cửa, cuộc sống gia đình trở nên bấp bênh, "sợ mọc đuôi dài ra", Hảo buộc phải chấp nhận "bán mình" "chăn một thằng bé lên ba tuổi rưỡi", phục vụ nó "đi bô". Còn Đán - Tiến sĩ ngôn ngữ đã tu nghiệp ở Đức về phải đắng đót đối mặt với những ngôn ngữ chợ búa chưa từng có trong luận án...

Nguyễn Quang Thân đã dựng lên lực lượng vô hình, hữu hình cản trở con đường cống hiến, cản trở những khát vọng của đội ngũ trí thức chân chính. Nó có mặt khắp nơi, lúc lộ mặt, lúc giấu mặt, dẫu có tên, hay không tên, đối diện hay sau lưng, song đều nguy hiểm và có sức tha hóa ghê gớm. Đó là cơ chế quan liêu bao cấp “bát quái trận thủ tục” bủa vây, làm mòn mỏi, trì trệ, triệt tiêu sáng tạo.

Đó là nỗi sợ cố hữu, sợ thủ trưởng, sợ uy quyền, sợ vợ, sợ to tiếng, sợ nặng lời đã biến Huy (Một thời hoa mẫu đơn) thành người trốn chạy chính mình, nghiên cứu như một kẻ ngoại tình vụng trộm, phải lén lút với sách vở một mình lúc 3 giờ sáng.

Đó là những “ông quan" đầy quyền uy, những “trí ngủ” đã đi ngược lại, cản trở “bánh xe” vận động… Đó là những trí thức” dởm”, tha hóa, đầu óc rỗng tuếch, lương tâm vấy bẩn, nhưng lại ma mãnh, lọc lừa, mưu ma, chước quỷ, thừa cơ kinh tế thị trường, lén lút, chọc gậy bánh xe, mua bán, thớ lợ, nịnh bợ, ton hót, không từ một thủ đoạn nào để hại những trí thức chân chính. Để ngoi lên bằng mọi cách mọi giá, họ đã lợi dụng cả những việc tốt đẹp, trong sáng những giá trị thiêng liêng như vào Đảng. Đối với lũ "trí thức dởm“ ấy, mọi thứ đều biến thành hàng hóa, mua bán… Những Hữu, Huấn, Nội, Tình, Thực hiện diện bằng xương, bằng thịt trong tác phẩm của Nguyễn Quang Thân chính là lực lượng cản trở. Hiển, Nội biết chạy theo mốt chính trị, "cung kính xét nét với cấp trên". Thục tài năng nhưng đầy tham vọng, thủ đoạn rất tàn nhẫn và quyền uy trong "Ngoài khơi miền đất hứa", biết nuôi ý chí và biết tìm con đường hiệu quả nhất để leo dần lên cao trên thang bậc vị trí xã hội. Thục đủ nhạy cảm và thừa thông minh để đón bắt thời thế, khai thác những khe hở có lợi cho mục đích của mình, để tạo vỏ bọc hình thức đẹp, khả dĩ che giấu con người đáng khiếp sợ bên trong. Mọi điều Thục làm được tính toán sít sao với sự cơ họi chính trị đến tuyệt đối: "Bây giờ là một giai đoạn mới. Tao sẽ vào Đảng tháng Ba năm nay, trước tháng Ba thì hơi sớm, sau tháng Ba thì có lẽ muộn. Tháng Ba là thời điểm mùi vị con buôn trong tao bốc hơi đến mức tao gần như trở thành người tinh khiết. /Nhưng vào Đảng đâu có phụ thuộc vào ý muốn của cậu?/ Tao đã có tiền, tao có tự do và điều kiện. Rồi mày xem". Sự lên tiếng ấy khiến cho người ta phải rùng mình. Người ta có thể trở thành đảng viên bằng tiền, chứ không chỉ bằng lý tưởng tốt đẹp. Người ta vào Đảng vì những mục đích khác chứ không phải để rèn luyện, phấn đấu và cống hiến.

Lối sống thực dụng len lỏi vào tận từng góc khuất mỗi gia đình, khiến người trí thức phải đối mặt một cách không dễ dàng. "Thuế giường" là một truyện ngắn đơn giản với hình ảnh một ông Tiến sĩ ngôn ngữ tu nghiệp ở Đức, được mai mối lấy một cô vợ "đẹp mê hồn" bán vải ở chợ, và cuộc đời ông sang ngang từ đó. Nhà văn không đề cập nhiều đến những đau khổ hay trăn trở mà chỉ kể nhẹ nhàng cuộc sống vợ chồng ông. Nhưng chỉ cần vậy, ta đã thấy hết nỗi thống khổ của một trí thức Tây học bên người vợ thực dụng, đa tình. Và hạnh phúc mà người trí thức này tìm kiếm, mãi mãi chỉ là sự huyễn hoặc mình.

Rào cản mà người trí thức cần vượt qua là chính mình. Đó là những phút giây hèn nhát, ngã lòng, những dục vọng thấp hèn… những thách thức không hề đơn giản.

 

Đặc biệt, Nguyễn Quang Thân đã đi vào thân phận đời tư, tái hiện cuộc sống thường ngày của họ trong gia đình với tư cách là người yêu, là con, là chồng, là bố. ở khía cạnh này, nhân vật của Nguyễn Quang Thân, sau những cuộc tình, đổ vỡ mới ngộ ra tình yêu đích thực. Đó là Dư An trong "Con ngựa Mãn Châu", đã nhầm chỗ, đã đoạn tuyệt với ông chồng giàu có để giải thoát chính mình. Đó là Đán-tiến sỹ ngôn ngữ đã ngộ ra cuộc sống vợ chồng chỉ là một thứ “thuế giường”. Đó là lão Hạ (Người làm ra động đất) một trí thức ở vùng quê luôn phải đau khổ, day dứt, cô đơn ngay trong ngôi nhà của mình, trên chiếc giường với người vợ "đồng sàng dị mộng"vv…

Dẫu phải đối mặt với thực tế phũ phàng, có khi nếm mùi thất bại, nhưng điều đáng nói là nhân vật trí thức của Nguyễn Quang Thân bao giờ cũng trăn trở, bao giờ cũng vươn lên giá trị Chân, Thiện, Mĩ.

Họ không chịu đựng sự sỉ nhục, không cam chịu số phận, họ "nổi loạn". Lúc nhận quyết định thôi chức Tổng biên tập, Huy trong "Một thời hoa mẫu đơn" đã trả lời một câu nhọn sắc, đủ để bất kỳ một kẻ nào bãi chức anh cũng phải chạm nọc: "Tôi có thể đi hót cứt bán để kiếm sống, chữa morát nhà in hoặc làm nhà soạn sách phổ biến khoa học, phụ trách một phòng thí nghiệm vật lý hoặc giảng dạy ở một trường đại học. Nếu có viện Hàn lâm, tôi có thể phấn đấu trở thành viện sĩ. Tôi có thể chân thành nói rằng, nếu tôi nhận làm việc gì, tôi có thể cố gắng làm tròn nhiệm vụ". Nhân vật hoàn toàn tự tin vào khả năng của mình, tự tin vào sứ mệnh tự nhiên của người trí thức mà mình có nghĩa vụ gánh vác.

Trong những gam màu u tối, đục, buồn, nản nhưng những người trí thức vẫn tràn đầy ý chí và sự lạc quan vào thắng lợi tất yếu của cái tốt, đẹp trước cái xấu, ác, của công lý trước cường quyền đê tiện. Đấy chính là sức sống và vẻ đẹp của đoá hoa mẫu đơn trên mặt đất đen bẩn tanh nồng.

Không tính toán lợi ích cá nhân chỉ ham mê sáng tạo, người trí thức của Nguyễn Quang Thân còn thể hiện rõ nét bản lĩnh của mình. Khi phát hiện ra sai lầm của nhóm làm việc đã chọn nhầm phương án tối ưu, Đính (Người không đi cùng chuyến tàu) lập tức trở thành kẻ âm mưu trì hoãn xây dựng công trình, làm ảnh hưởng đến hàng chục ha của tỉnh trong vụ đông xuân... Và ngay lập tức, người ta xem Đính là kẻ dám chống lại quyết định của Tỉnh ủy. Bị xét đoán về phương diện chính trị..., chính trong hoàn cảnh đó, Đính bộc lộ bản lĩnh kiên định của một nhà khoa học. Thuần cũng vậy, anh đã đi khắp nơi này đến nơi khác, từ viện Nông hóa đến Phủ Thủ tướng để chứng minh chất vi lượng là nguồn của cải của đất đai ven sông Thái Bình. Không thể phá cải để trồng ngô như chủ trương Huyện ủy đề ra. Nhiệt tình đấu tranh của Đính, Thuần không ngoài mục đích tự khẳng định, là khát vọng biến sáng tạo cá nhân mình thành tài sản chung của cộng đồng, là ý thức đóng góp thành quả lao động vào việc hoàn thiện cuộc sống cho dù có lúc, chân lý thuộc về thiểu số.

Chân dung trí thức hiện lên trong sáng tác của Nguyễn Quang Thân sau 1975 muôn hình muôn vẻ, đa dạng và nhiều cung bậc. Những khám phá của nhà văn không chỉ giúp cho người đọc có cái nhìn toàn diện hơn về người trí thức mà còn có ý nghĩa cảnh báo nhiều mặt, lay thức nhiều mặt. Vấn đề đánh giá, đào tạo, bồi dưỡng, sử dụng đội ngũ trí thức ra sao? Tâm lý của trí thức ra sao? Những đặc trưng lao động sáng tạo của trí thức? môi trường và hành lang pháp lý để trí thức cống hiến cho công cuộc hiện đại hóa đất nước? Những trăn trở cũng như những hạn chế của trí thức... Đó là những vấn đề không đơn giản mà từ tác phẩm của mình, Nguyễn Quang Thân đã có những gợi mở thú vị tới người đọc.

Theo ND

Bình luận

* Vui lòng nhập bình luận tiếng Việt có dấu

Tin khác