Văn hoc Việt Nam: Hy vọng và chờ đợi sự bứt phá của thế hệ các nhà văn 8x

Văn học Việt Nam trong khoảng mười năm trở lại đây trở nên sôi động hơn bởi sự góp mặt của hàng loạt những truyện ngắn của các nhà văn 198x. Truyện ngắn 8x xuất hiện trước công chúng trước hết ở những trang blog, những trang web trên mạng Internet. Sau đó một số truỵên được tuyển chọn in trong những tập sách nhiều tác giả như: “Vũ điệu thân gầy”, “Độc thoại trên tháp nhà thờ”, “Truyện ngắn 198X”…, hay những tập sách của từng tác giả như Ngọc Cầm Dương, Nguyễn Quỳnh Trang…

Nhưng môi trường hoạt động chủ yếu của những cây bút trẻ này vẫn là mạng Internet. Trên các blog, các trang web, ta thấy các truyện ngắn của họ xuất hiện một cách ồ ạt, họ sôi nổi luận bàn về văn chương, họ xông xáo vào các lĩnh vực khác như dịch thuật, biên tập, phỏng vấn… Các tên tuổi nổi bật có: Từ Nữ Triệu Vương, Niê Thanh Mai, Ngọc Cầm Dương, Lynh Bacardi, Phạm Ngọc Lương, Trương Quế Chi, Nguyễn Thị Cẩm, Nguyễn Quỳnh Trang, Cát Yên, Yên Khanh, Phạm Vũ Văn Khoa…

Không biết từ bao giờ người ta gọi lên cái tên: thế hệ 198x. Chỉ biết rằng khi có cái tên đó thì ta đã thấy thế hệ 8x xông xáo, tung hoành trên mọi lĩnh vực: học tập, nghiên cứu, điện tử, kinh doanh, giải trí…và đương nhiên là cả báo chí, văn học nghệ thuật. ở đâu họ cũng cất lên tiếng nói dân chủ, thể hiện mình, khẳng định mình. Và truyện ngắn 8x xuất hiện đã khiến cho giới phê bình văn học, độc giả không khỏi phải ngỡ ngàng, bối rối. Ngỡ ngàng, bối rối bởi những cái mới, cái lạ, bởi những quan niệm rất khác với cha anh của các nhà văn 8x, của cả thế hệ 8x về cuộc đời và sáng tạo văn chương.

Ta có thế hệ các nhà Thơ Mới, thế hệ các nhà thơ lớn lên trong kháng chiến chống Pháp, chống Mĩ… Và mỗi thế hệ như thế lại tạo ra một tập hợp các tác phẩm mang đặc trưng của thế hệ mình. Điều này lại càng đúng đối với 8x – một thế hệ trong thời điểm hiện tại, rất trẻ, rất năng động, táo bạo, và có thể nói rất độc đáo. Mỗi cá nhân là một cá tính không lặp lại, tập hợp với nhau thành một thế hệ 8x đã được xã hội nhận diện. Những cây bút trẻ này đang muốn tạo ra một sự thay đổi trong hành trình phát triển của văn học Việt Nam, muốn khẳng định cá tính, chỗ đứng của mình trên lĩnh vực văn chương, đồng thời lại muốn mượn văn chương để nói lên tâm sự, những trở trăn của mình, của thế hệ mình.

Những truyện ngắn 8x có phần non nớt, vụng dại trong cách nghĩ cũng như trong cách viết. Nhưng chính trong các sáng tác đó các cây bút lại tỏ ra dày dạn, tỏ ra trải nghiệm, tỏ ra hiểu biết về cuộc đời, nhân thế, về những quy luật sáng tạo văn chương và kĩ thuật ngôn từ. Văn 8x nhiều khi u ám hơn cuộc đời thực. Họ tự giày vò, đau đớn, ngỡ như là tuyệt đường sống, hết đường yêu. “Những câu văn cố tình cắt cụt, cắt rời, muốn tạo nhịp điệu hụt hẫng, hao hụt, dồn dập, gấp gáp, khiến đọc theo nhịp văn mà phải thở dồn, thở dốc” (Phạm Xuân Nguyên). Tôi thấy ở đó một sự nỗ lực. Họ phải gồng mình lên để gửi những cảm xúc vào trong con chữ, để tìm ra một hình thức ngôn từ phù hợp, ấn tượng. Hay nói như nhà phê bình Phạm Xuân Nguyên “trong văn 8x phần nhiều chỉ mới là làm dáng”. Nhưng không cái gì là không có nguyên nhân của nó. Các cây bút 8x muốn đưa đến một sự ám ảnh, muốn gieo những ấn tượng khó quên đối với người đọc, muốn bứt phá trên con đường sáng tạo văn chương. Mục đích của họ là muốn đối thoại.  Đối thoại với thời đại rằng 8x không phải chỉ có tận hưởng những ưu đãi của cuộc sống mới mà họ đang phải đối mặt với những bất trắc, khó khăn giữa một thế kỉ hoài nghi và thiếu niềm tin. Đối thoại với người đi trước rằng 8x muốn thoát khỏi cái bóng của họ, 8x muốn khẳng định mình bằng con đường riêng không giống ai.

Qua truỵên ngắn 8x mà ta hiểu được tâm sự của một thế hệ. Qua mỗi tác phẩm mà ta hiểu được quan niệm, cách nhìn đời của mỗi cá nhân 8x cũng như cách phản ứng của 8x đối với hiện thực đó. Cách nhìn đời của 8x chủ yếu là cách nhìn đối với những người cùng thế hệ, lấy cái tôi làm trung tâm. Quá trình viết văn chính là quá trình 8x tự “giải trình” chính mình, tự khám phá bản thể. Bởi thế văn 8x ít lưu tâm đến quá khứ, cũng rất ít nói đến tương lai. Hiện thực trong các sáng tác chủ yếu ở thì hiện tại, tràn đầy hơi thở của không gian, thời gian, của cuộc sống đang diễn ra xung quanh ta. Bởi lẽ họ còn rất trẻ, đang sống ở thì hiện tại, đang đọc ở thì hiện tại, đang viết ở thì hiện tại. 8x cũng không quan tâm nhiều đến những chuyện lớn lao như văn học Đông Tây kim cổ vẫn thường bàn đến như: vấn đề chính trị, giai cấp (hoà bình, chiến tranh, vũ khí hạt nhân, hậu quả của chiến tranh, mâu thuẫn giai cấp, giai cấp tiến bộ…), những vấn đề mang tính nhân sinh, nhân loại (như đi tìm lí tưởng sống, số phận con người, vấn đề nhân phẩm, nhân cách, gánh nặng, trách nhiệm của loài người…). Hiện thực phổ biến được các nhà văn trẻ lựa chọn là chuyện sinh hoạt gần gũi, những cảm giác, những niềm vui, nỗi buồn, những bi kịch, nỗi đau của chính bản thân họ, của những người xung quanh mà hằng ngày họ được chứng kiến. Đó có thể là chuyện bạn bè, tình yêu, tình dục, gia đình. Có khi họ để mắt tới những số phận bé nhỏ xung quanh. Những câu chuyện ấy được viết nên từ chính kinh nghiệm của 8x. Bởi thế nó thể hiện cách nhìn nhận, đánh giá riêng của 8x đối với cuộc đời. Ngay từ cách nhìn nhận, đánh giá này mà ta đã thấy được phần nào thái độ, cách phản ứng đối với hiện thực của 8x.

Ở các mức độ khác nhau, cuộc sống hiện hình trong các sáng tác của 8x đầy đen tối, bất trắc, đổ vỡ, không trọn vẹn. Một cái nhìn u ám bao trùm lên hầu hết các câu chuyện được kể. ở đâu ta cũng bắt gặp những cảnh chia tay, li biệt, bất hạnh. ở đâu ta cũng thấy buồn, thấy những nỗi đau đớn rỉ máu, những quằn quại, rên xiết. Không có con người hoàn hảo, không có hạnh phúc dài lâu. Đọc “Giăng mắc” của Phạm Vũ Văn Khoa, tác phẩm đầu tiên của tập “Truyện ngắn 198x”  ta đã bị lạc lối vào một mớ hỗn độn, vụn vỡ, không kết nối, không liền mạch, không ăn khớp với nhau. Con người bức bối giữa phố xá. Người hoá thành heo, heo chính là người. ả điếm bị xoá mặt. Người vợ thiếu chung thuỷ. Godot chưa đến… Đó chính là những mảnh vỡ hiện thực mà con người không thể biết trước, không thể hiểu hết được tác giả chắp nối lại, là những mảng hiện thực đen tối “chất đầy xú ế” khiến con người phải nôn, muốn thải ra cho hết, cho kiệt. Truyện ngắn mở đầu như là một dự báo cho không khí của toàn tập truyện. “Trứng luộc và cà phê” của Ngọc Cầm Dương lại mang đến cho người đọc một mối tình tan vỡ giữa một cô gái tên Linh với một tay trống. Cô gái đã chọn tình yêu là điều đặc biệt trong đời mình, hi sinh tất cả vì nó nhưng cuối cùng đã vì nó mà cô đánh mất cả chính mình. “Rỗng” của Từ Nữ Triệu Vương, “Trống trải và rộng quá chừng” của Lê Nguyệt Minh, “Bên kia giấc mơ màu hạt dẻ” của Nguyễn Quỳnh Trang đều là những chuyện tình dang dở, đưa nhân vật đến bế tắc, thậm chí là cái chết. Trong “Mùa hoa jonquille sớm”, tác giả Phan ý Yên lại thổi chất thơ, chất trữ tình, lãng mạn vào mối tình mong manh không đến đích. Trên những mảng đề tài khác, Niê Thanh Mai khiến ta không thể chỉ trách móc mà còn thông cảm phần nào với sự phản bội của người cha và thương xót đồng thời thầm trách sự câm lặng, nhẫn chịu của người mẹ, cả hai đều là nguyên nhân dẫn đến sự tan vỡ hạnh phúc gia đình (“Khoảng trắng ngày xưa tôi”), còn Nguyễn Thị Cẩm khiến người đọc bị ám ảnh bởi sự ra đi đột ngột của người chị gái (“Đi vào một ngày không báo trước”), Phạm Ngọc Lương lại hướng ngòi bút đến bất hạnh của những kiếp người nhỏ nhoi bị cuộc đời vùi dập (“Cát hoang”, “Xóm bờ mương”). “Đến con mèo cũng bỏ em mà đi” của Li Liên lại mang những dự cảm, lo lắng về một ngày hạnh phúc sẽ ra đi. Con người dường như bất lực, không thể níu kéo, giữ hạnh phúc cho mình. Trong một truyện ngắn của Ngọc Cầm Dương, hình ảnh của người hùng cũng không thể trọn vẹn, “người hùng không đơn giản chỉ là một người hùng” mà đằng sau hình ảnh đẹp đẽ tưởng như không tì vết mà người đời hết lời ca ngợi, ngưỡng mộ đó là con người rất đỗi đời thường...

Nói hiện thực được phản ánh trong truyện ngắn 8x là hiện thực đổ vỡ, đầy bất trắc, điều đó không có nghĩa 8x không đề cập đến những hạnh phúc, những phút bình yên trong cuộc sống, cũng không phải chỉ có trong văn 8x mới có cái nhìn về hiện thực như thế. Với tâm hồn trẻ trung, ở lứa tuổi đang yêu, 8x không thể quên, càng không thể không viết về hạnh phúc, niềm vui. Những trang viết đầy chất thơ kể về kỉ niệm tuổi thơ trong “Bụi phố” của Yên Khanh, trong “Đi vào một ngày không báo trước” của Nguyễn Thị Cẩm… không phải là hạnh phúc sao? Thế nhưng những trang viết như thế rất hiếm hoi trong truyện ngắn 8x. Hạnh phúc, bình yên trong các trang viết của họ thật ngắn ngủi, chỉ tồn tại trong khoảnh khắc, trong giây phút, chỉ mong manh như “bóng tuyết” (tên một truyện ngắn của Ngọc Cầm Dương) rồi sẽ bị hiện thực đen tối vùi dập. Cậu bé thơ ngây, trong trẻo bên con cào cào tía và lời hứa “sẽ trở về” cũng đã lấm lem bụi đời (“Bụi phố”), hạnh phúc của hai chị em ngày thơ bé cũng không còn bởi người chị đã ra đi mãi mãi (“Đi vào một ngày không báo trước”), dù gia đình đã được hàn gắn nhưng vết thương lòng trong mỗi người vẫn không thể liền miệng, trong giấc mơ của đứa trẻ vẫn là ngôi nhà sụp đổ và đống gạch vụn ngổn ngang (“Khoảng trắng ngày xưa tôi”), Linh tìm được hạnh phúc bên người chồng của mình nhưng cô vẫn cảm thấy anh không hiểu cô và hạnh phúc không thể nào trọn vẹn vì cô chẳng bao giờ đủ trưởng thành để làm mẹ… Cái nhìn hiện thực đầy bi quan, hoài nghi là cái nhìn chủ đạo xuyên suốt nổi bật trong truyện ngắn 8x.

Đọc văn 8x mà ta hiểu được cách nghĩ, lối sống của 8x, của giới trẻ trong thời đại hiện nay. Những hiểu biết ấy gần như đến trực tiếp với chúng ta. Sở dĩ như vậy trước hết là do nơi xuất phát của truyện ngắn 8x chủ yếu là các blog – nơi đưa ra những tâm sự cá nhân. Vì thế truyện ngắn 8x nhiều khi chỉ như những trang nhật kí, hồi kí giãi bày nỗi lòng riêng. Các sáng tác của 8x lại mang hơi hướng, màu sắc của dòng văn học linglei ở Trung Quốc: “Tôi là tôi và tôi có quyền sử dụng tôi”. Các nhà văn 8x lấy cái tôi ra làm đối tượng miêu tả, làm trung tâm để nhìn ra thế giới, làm điểm tựa để đánh giá mọi hiện tượng đời sống, để nói lên những suy nghĩ, quan niệm của cá nhân mình, bất chấp dư luận đánh giá ra sao. Đó chính là sự khẳng định cái tôi cá nhân mạnh mẽ của 8x trong thời đại dân chủ, tiếp nối quá trình đi tìm cái tôi, nhận diện cái tôi của các nhà Thơ Mới – một cái tôi chưa bao giờ phát triển đến đỉnh cao trong xã hội Việt Nam.
Với định hướng sáng tạo như vậy, 8X được thành thật nói lên suy nghĩ riêng của bản thân, của cả một thế hệ và bộc lộ được cá tính. Nhưng chính điều này lại dẫn đến hiện tượng tác phẩm không có sức khái quát cần thiết. 8X cứ loay hoay trong cái tôi bé nhỏ của mình mà quên đi một thế giới, một xã hội rộng lớn bên ngoài. Các trang viết vì thế nhiều khi chỉ đơn giản như một trang nhật kí, không hơn. Có thể nói đây là mặt hạn chế cơ bản của truyện ngắn 8X. Bởi tác phẩm văn học không phải là nơi để kể lể những câu chuyện cá nhân. Dù ở bất cứ thời đại nào, thể loại nào thì một tác phẩm chỉ có giá trị khi và chỉ khi nó khái quát được cái gì của cuộc sống, mở ra được cái gì đẹp trong hồn người, mang giá trị nhân đạo, nhân bản, nhân văn. 8X chưa ý thức được điều này hay họ muốn thay đổi hệ tiêu chuẩn để đánh giá một tác phẩm văn chương?

Cũng từ đây mà ta thấy được quan niệm, thái độ của 8x trong sáng tạo văn chương. Trước hết ta thấy ở 8x cá tính, sự độc đáo của mỗi cá nhân được các nhà văn ý thức rất rõ, trên tinh thần của một “chủ nghĩa cá nhân văn hoá” – như cách diễn đạt của nhà nghiên cứu văn học Hoàng Ngọc Hiến – nghĩa là “ý thức của cá nhân về cá tính và bản lĩnh của riêng mình, đặc biệt thể hiện ở lòng tin của cá nhân và giá trị của ý kiến riêng của mình”. Trung thực với mình, chân thành và táo bạo bày tỏ những suy nghĩ riêng của bản thân, diễn đạt nhu cầu đổi mới của văn học bằng những cách tân mới lạ là nội dung nôỉ bật ta dễ dàng nhận thấy trong truyện ngắn 8x. 8x không đi theo lối mòn của cha anh đã đi mà đang loay hoay kiếm tìm một con đường khác. Quá trình tìm đường của họ thể hiện trong những quan điểm mới về cuộc sống và sáng tạo, trong sự thay đổi về căn bản hệ thống đề tài, chủ đề, trong sự phá vỡ, không giữ nguyên dạng kết cấu, hình thức của truyện ngắn truyền thống…Nhưng những tác phẩm của họ mới chỉ là những thử nghiệm, những “bài tập nghiên cứu”, những “ê-tuýt văn chương” (Phạm Xuân Nguyên) đang cần thời gian kiểm nghiệm. Điều này vừa nói lên sự non kém vừa nói lên những nỗ lực tìm tòi và ý thức đổi mới của họ.

Muốn đưa đến cái mới lạ cho văn học, muốn thoát khỏi cái bóng của những người đi trước là ước muốn chính đáng của các nhà văn trẻ. “Tuổi trẻ có cái may mắn là được phép ngông cuồng…Ngay cả bạn và tôi cũng thế thôi, ai mà chẳng mong làm được điều gì đó vượt qua khả năng của mình…Dẫu sao 8x cũng đang cố làm một điều gì đó để khác hơn so với thế hệ đi trước”. Đó là lời tâm sự chân thành của cây bút Phạm Ngọc Lương và hẳn cũng là suy nghĩ chung của các nhà văn 8x. Tuy nhiên chúng ta cần phải lưu ý đến một số phản ứng tiêu cực của các nhà văn trẻ khi họ phủ nhận hoàn toàn ý nghĩa những thành tựu văn học của ông cha trong thời đại hiện nay. Nguyễn Thuý Hằng từng trả lời phỏng vấn: “cho dù tôi không đọc văn của lớp nhà văn đi trước nhưng tôi thẩm định họ qua những giá trị khác. Tôi đâu cần phải đọc từng câu từng chữ của họ? Tôi chỉ cần đọc một hai truỵên là biết cả tập thế nào rồi! Tôi đọc cũng như các độc giả bình thường khác, nếu hay mới cần đọc chứ”. Hay như  Phương Lan lại phát biểu: “sau khi đọc một số truyện của các nhà văn lớp trước, tôi thấy họ không khiến tôi học hỏi điều gì nên tôi không đọc nữa… Nó quá cũ kĩ”. Đây là những phát biểu được ghi chép từ hội nghị viết văn trẻ toàn quốc lần VII tổ chức tại phố cổ Hội An. Không hiểu khi các nhà văn trẻ nói lên những điều này, họ đã nắm được quy luật của văn học là kế thừa và phát triển chưa? Hay như nhà lí luận văn học vĩ đại của thế kỉ XX Bakhtin đã khái quát: “mọi hiện tượng văn học không thể sống nếu nó không biết cách nào đó thu hút vào mình những gì của các thế kỉ đã qua. Nếu nó chỉ nảy sinh bằng các yếu tố của ngày hôm nay (tức của xã hội đương thời với nó) mà không tiếp tục quá khứ và không gắn bó với quá khứ một cách đáng kể, nó không thể tiếp tục sống trong tương lai”. Nhận định này có đủ cảnh tỉnh đối với những cây bút trẻ có thái độ thiếu tôn trọng đối với cha anh không?

Bên cạnh ý thức đổi mới văn học, thì 8x còn mang tâm thế “thử nghiệm” hay “giải trí” khi sáng tạo. Ngay điều này 8x đã rất khác với cha anh. Đa số 8x là những cây bút vừa mới vào nghề, hầu hết họ chưa dám khẳng định, chưa dám quyết định văn chương sẽ là cái nghiệp mà mình sẽ theo đuổi. Phạm Ngọc Lương từng tâm sự: “thực sự thì tôi chưa đủ hài hước để tự cho rằng văn chương đã trở thành nghiệp ám vào cuộc sống tôi. Tôi cũng chưa mất mát hay phải hi sinh điều gì khi cầm bút viết, nên thấy xấu hổ lắm nếu nói mình đam mê quá. Đơn giản là tôi  viết, thế thôi”. Cũng tương tự như vậy, Hồ Huy Sơn lại nói “ thật khó để nói trước là mình có đi đến cùng với văn chương hay không. Tôi đến với văn chương nhờ cái duyên rất tình cờ và ngẫu nhiên. Như vậy tôi sẽ cầm bút cho đến khi nào “vô duyên” thì thôi”. 8x viết văn là để thoả mãn nhu cầu được bộc bạch, được đối thoại, được giải toả hay như cách nói của một nhà văn 8x là để “thủ dâm tinh thần”. Hoặc với 8x viết văn đơn giản chỉ là một cách giải trí trên mạng Internet mà thôi. Nhiều cây bút chưa nghiêm túc đến độ làm cho bạn đọc công nhận những sáng tác của mình là văn học. Chính văn học mạng, văn học blog đã đưa đến cho họ tâm thế trên. Tâm thế sáng tạo này một mặt cho 8x một không khí thoải mái, tự do để tìm tòi, thể nghiệm và có những cách tân độc đáo, có giá trị. Mặt khác, tinh thần thiếu trách nhiệm trong sáng tạo sẽ dẫn đến hệ quả là sự cẩu thả, xem thường các giá trị đích thực của văn chương.

Tất cả với 8x chỉ mới là bắt đầu, bắt đầu trong cuộc sống và trong cuộc văn. Tất cả đang còn ở phía trước. Nhưng thời gian thì không chờ đợi họ. 8x cần phải nỗ lực hơn nữa, tự điều chỉnh, tự tìm tòi để khẳng định tiếng nói, chỗ đứng của thế hệ, của mỗi cá nhân. Và chúng ta đang dõi theo từng bước chân 8x, hi vọng, chờ đợi sự bứt phá của một thế hệ.

Theo HNV

Bình luận

* Vui lòng nhập bình luận tiếng Việt có dấu

Tin khác