BÌNH ĐỊNH - Tháp Bình Lâm

(Cinet-DL)- Thuộc địa bàn huyện Tuy Phước (Bình Định), tháp Bình Lâm khác biệt với vị trí xây dựng giữa đồng bằng mà không phải trên gò cao giống như những tháp Chăm khác trong tỉnh. 
BÌNH ĐỊNH - Tháp Bình Lâm - ảnh 1
Phù điêu trên tháp
1. Tên Di sản/ Di tích: Tháp Bình Lâm (Tháp Thanh Trúc)  
2. Thời gian:
Cuối thế kỷ X, đầu thế kỷ XI
3. Năm công nhận:
Ngày 16/12/1993, Bộ Văn hóa-Thông tin đã ký quyết định số 2015-VH/QĐ công nhận Tháp Bình Lâm là Di tích Lịch sử Văn hóa – Kiến trúc nghệ thuật cấp Quốc gia.
4. Vị trí/ Địa hình:
Tháp Bình Lâm nằm trên địa bàn thôn Bình Lâm, xã Phước Hòa, huyện Tuy Phước, tỉnh Bình Định.
Bình Định là tỉnh duyên hải miền Trung Việt Nam. Lãnh thổ của tỉnh trải dài 110 km theo hướng Bắc - Nam, diện tích tự nhiên: 6.025 km², diện tích vùng lãnh hải: 36.000 km². Địa hình của tỉnh tương đối phức tạp, thấp dần từ Tây sang Đông, với độ chênh lệch khá lớn (khoảng 1.000m). Các dạng địa hình phổ biến là: Vùng đồi núi và cao nguyên (chiếm 70% diện tích toàn tỉnh); Vùng đồng bằng và Vùng ven biển. Bình Định có khá nhiều sông. Các sông ngòi không lớn, độ dốc cao, ngắn, hàm lượng phù sa thấp. Ngoài ra còn có nhiều hồ nhân tạo.   
5. Thổ nhưỡng:
Bình Định có 9 nhóm, 22 đơn vị và 74 đơn vị đất phụ với đặc điểm phát sinh và sử dụng đa dạng. Đất đồi núi dốc chiếm 62,3% diện tích tự nhiên toàn tỉnh, còn lại là đất ở địa hình bằng, thoải với 32,7%. Diện tích đất có tầng mỏng hơn 50cm chiếm 48%. Các nhóm đất phổ biến và có diện tích lớn hơn cả là đất xám: 425.835 ha (70,4%), đất phù sa 45.634 ha (7,5%), đất tầng mỏng: 22.229 ha (3,6%); đất đỏ 21.313 ha (3,5%), đất gờ lây 15.968 ha (2,6%), đất cát 13.570 ha (2,2%) so với đất tự nhiên toàn tỉnh. Các loại đất thuận lợi cho sản xuất là đất phù sa, đất gờ lây, đất mặn trung bình và ít, đất đỏ, đất xám Feralit; tầng dày hơn 50cm và ở độ dốc < 250, có diện tích 178.015 ha, chiếm 29,4 % đất tự nhiên toàn tỉnh.
6. Khí hậu:
Bình Định có tính chất nhiệt đới ẩm, gió mùa. Nhiệt độ không khí trung bình năm: ở khu vực miền núi biến đổi 20,1 - 26,1°C; tại vùng duyên hải là 27°C. Độ ẩm tuyệt đối trung bình tháng trong năm: tại khu vực miền núi là 22,5 - 27,9% và độ ẩm tương đối 79 – 92%; tại vùng duyên hải độ ẩm tuyệt đối trung bình là 27,9% và độ ẩm tương đối 79%. Tổng lượng mưa trung bình năm là 1.751mm, cực đại là 2.658mm, cực tiểu là 1.131mm. Mùa mưa bắt đầu từ tháng 9 – 12; mùa khô kéo dài từ tháng 01 – 8.
7. Dân cư:
Theo số liệu năm 2005, toàn tỉnh có 1.700.400 người, trong đó nam là (821.000 người) chiếm 48,7%, nữ là (879.400 người) chiếm: 51,3%. Dân số ở thành thị là (993.000 người) chiếm 58,2%, nông thôn là (749.400 người) chiếm 42,8%, mật độ dân số là 297 người/km2 và dân số trong độ tuổi lao động chiếm khoảng (1.020.000 người) chiếm: 60% dân số toàn tỉnh. Ngoài dân tộc Kinh, còn có các dân tộc khác nhưng chủ yếu là Chăm, Ba Na và Hrê, bao gồm khoảng 2,5 vạn dân.
8. Tóm tắt nội dung:
8.1. Kiến trúc

Tháp Bình Lâm là một trong những di tích thuộc quần thể di tích thành Thị Nại, nằm ngay trong lòng thành của bờ phía Đông. Đây là một ngôi tháp tương đối đặc biệt vì có những đặc điểm khác với các tháp Chăm khác ở Bình Định như vị trí xây dựng nằm ngay trên đồng bằng và vật liệu xây dựng hoàn toàn là gạch, không sử dụng đá.
BÌNH ĐỊNH - Tháp Bình Lâm - ảnh 2
Tháp nằm giữa khu dân cư
BÌNH ĐỊNH - Tháp Bình Lâm - ảnh 3
Tháp Bình Lâm

Về mặt kết cấu, tháp có ba tầng, càng đi lên càng thu nhỏ dần về phía đỉnh. Tháp cao khoảng 20m, bình đồ vuông, mỗi cạnh khoảng 10m; cửa chính quay về hướng Đông, còn ba cửa còn lại là cửa giả.
Cửa chính thông vào lòng tháp đo được 4,3m, lòng tháp mỗi cạnh 5m, lòng cửa 1,8m, tường dày 2,4m. Hai cửa giả ở phía Tây và phía Nam của tháp còn khá nguyên vẹn; cửa phía Đông đã bị sụp lỡ phần vòm cửa phía trên và chân. Mỗi cửa giả là một cấu trúc ba thân kế tiếp nhau, nhô ra khỏi thân tháp 1,5m, được tạo chân cửa bằng những trụ vuông thẳng đứng, phía trên được tạo nhiều lớp mái vòm nhọn, vươn cao và có hình mũi giáo.  Trên mặt cửa vòm là tạo hình giống các toà lâu đài dạng tháp, được lặp lại và thu nhỏ theo hình cửa giả một cách cân đối. Mỗi hình cửa giả như vậy là một khám thờ, rèm các lá nhĩ cửa giả được chạm các hình con Nghê đầu quay ra bên ngoài. Trong các ô khám được chạm các hình thần đứng ngồi khác nhau nhưng nay đã bị mất.
Mái tháp có 4 tầng, nhỏ dần về phía trên. Mỗi tầng là hình ảnh thu nhỏ của tháp nhưng được trang trí bởi các hoa văn khắc tạc tinh tế. Đường diềm ngăn cách thân và mái được trang trí bằng hoa văn cánh sen cách điệu, uốn lượn liên hoàn. Hiện nay, các tháp nhỏ gắn ở bốn góc không còn. Ở giữa các tầng đều có cửa giả và cũng đều tạo ra các ô khám chờ, bên trong đều có tượng phật, nay do thời gian đã bị bào mòn hoặc đã bị đục mất. Mặt tường mái phía Tây hiện còn thấy rất rõ một bức phù điêu chim thần Garuda
Mặt tường bên ngoài tháp Bình Lâm cũng được trang trí bằng hệ thống các cột ốp, nhưng có điểm khác biệt là đường rãnh ở cột ốp không tách cột ốp thành một đôi cột đứng song đôi; không còn hoa văn phủ kín bề mặt cột ốp và vòng đai bao quanh khung trang trí nằm giữa các cột ốp.
Tháp Bình Lâm tọa lạc tại huyện Tuy Phước, tỉnh Bình Định   
Các mô-típ hoa văn của tháp Bình Lâm đều được tạo trực tiếp lên gạch. Một số họa tiết trang trí như các tháp trang trí góc, hình ảnh các tòa lâu đài trên các cửa giả và các họa tiết những văn hoa quanh diềm thân tháp rất gần với môtip kiến trúc của những tháp Chàm ở thế kỉ X. Tuy nhiên, những đặc điểm mới mẻ trong kiến trúc trang trí của tháp Bình Lâm như xuất hiện các hoa văn lạ, không trang trí hoa văn trên mặt tường, các rãnh dọc thân tháp đã được thu nhỏ lại, vòm cửa vươn cao, có hình mũi giáo… được coi là sự báo hiệu cho phong cách tháp Chăm mới, hay còn gọi là phong cách tháp Chăm Bình Định sau này – chuyển từ sự thanh tú, duyên dáng sang nhấn mạnh vào sự hoành tráng, khỏe khoắn trong kiến trúc Chăm. 
BÌNH ĐỊNH - Tháp Bình Lâm - ảnh 4
Trùng tu tháp Bình Lâm

8.2. Di tích, cổ vật
- Linga bằng đá ba phân (vuông, bát giác, tròn), phần tròn ở phía trên cùng có đường kính khoảng 0.9m.
- Tượng Garuda cao 1,6m tạc ở tư thể đứng nhìn thẳng, hai tay co lại và xòe bàn tay ở ngang vai.
Hai tác phẩm này thuộc phong cách Chánh Lộ (đầu thế kỷ XII) và hiện đang được trưng bày trong khuôn viên chùa Thiên Trúc, tọa lạc ở vị trí không xa tháp Bình Lâm.
Lan Phương (tổng hợp)
Nguồn tài liệu tham khảo
Cổng thông tin điện tử Bình Định;
Cổng thông tin điện tử huyện Tuy Phước;
Dư địa chí Bình Định;
Cuốn "Đền tháp Chăm-pa, bí ẩn xây dựng" - Trần Bá Việt

Bình luận

* Vui lòng nhập bình luận tiếng Việt có dấu

Tin khác