Hát Xoan - Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp

Hát Xoan - Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp - ảnh 1
(Cinet) - Hát Xoan là di sản văn hóa phi vật thể quý báu của vùng đất Tổ Phú Thọ nói riêng và trong kho tàng di sản văn hóa dân tộc Việt Nam nói chung. Hát Xoan là loại hình dân ca nghi lễ, phong tục, còn gọi là hát cửa đình hay “Khúc môn đình”, là hình thức nghệ thuật đa yếu tố: Ca nhạc, hát, múa phục vụ nhu cầu tín ngưỡng của cộng đồng. Hát Xoan có bề dày lịch sử, có tổ chức nghệ thuật chặt chẽ, không gian văn hóa rộng lớn và sức lan tỏa mạnh mẽ khắp cộng đồng. Với những giá trị nổi bật toàn cầu, ngày 24/11/2011, tại Hội nghị lần thứ 6 của Ủy ban liên chính phủ về Bảo tồn Di sản văn hóa phi vật thể của UNESCO tổ chức tại Bali - Indonesia, Hồ sơ Hát Xoan - Phú Thọ của Việt Nam đã được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại.
I. Nhận diện
Hát Xoan là tên gọi khác (nói chệch) của hai từ Hát Xuân hay Ca Xuân; là lối hát dùng trong nghi lễ, phong tục, lễ hội diễn ra vào mùa xuân. Hát Xoan là một thể loại ca nhạc lễ nghi tín ngưỡng. Trong dân gian còn gọi lối hát này là hát Lãi Lèn, vì bắt nguồn từ câu hát đệm chính của Xoan: “Lý len… len là… lễ là… len hỡi là len…” và cũng chính vì vậy mà ngôi miếu ở làng Phù Đức - nơi các phường Xoan gốc đến hát đầu năm trước khi đi hát ở các cửa đình khác gọi là miếu Lãi Lèn.
Hát Xoan cũng như các loại hình dân ca khác, là một hiện tượng văn hóa dân gian nói chung và âm nhạc dân gian nói riêng của người Việt ở vùng đồng bằng và trung du Bắc bộ, có nội dung tín ngưỡng với mục đích thờ thần, cầu thần ban phát phù trợ cho dân làng tứ thời tiết lập, mưa thuận gió hòa, nhà nhà no đủ, đông đàn dài lũ, nhân khang thịnh vượng, quốc thái dân an…
Dưới thời Lê sơ, khi mà các hình thức ca nhạc được gọi chung là “khúc môn đình” theo nghĩa rộng của người Việt được thiết lập cùng với sự xuất hiện của các ngôi đình và các lễ nghi thờ thần do Nhà nước quy định. Hát Xoan mang 2 thông điệp về văn hóa, đó chính là nội dung cầu chúc, khẩn nguyện, thờ lễ và trữ tình, giao duyên. Trải qua tiến trình phát triển của lịch sử, từ thời đại các Vua Hùng dựng nước Văn Lang, hàng ngàn năm Bắc thuộc, thời đại phong kiến Việt Nam tự chủ, chế độ phong kiến suy tàn, thời Pháp thuộc, đế quốc Mỹ xâm lược đến chế độ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, hát Xoan vẫn tồn tại và đang hiện diện với nghệ thuật đặc sắc riêng: hát thờ Vua Hùng, vợ con, tướng lĩnh và các nhân vật tiêu biểu của thời đại Hùng Vương; hát trước cửa đình và hát vào mùa xuân; hát lễ và hát đám. Nét đặc sắc hơn cả của hát Xoan là khi múa có hát và ngược lại khi hát có múa trong âm vang tiếng nhạc cụ chỉ là một chiếc trống da.
Hát Xoan chủ yếu hát vào tháng Giêng, tháng Hai Âm lịch theo tục giữ cửa đình, hát vào các ngày nhất định không thay đổi. Lịch hát và các địa phương hát Xoan - hát giữ cửa đình là tục lệ chung cho các họ Xoan. Hát Xoan có tổ chức phường họ, có những quy định về tổ chức, những tục lệ riêng. Phú Thọ có 4 phường Xoan được gọi theo tên làng là các phường Xoan: An Thái, Phù Đức, Kim Đái và Thét. Phường Xoan là một tổ chức văn nghệ nghiệp dư của những người cùng làng, phần lớn là có quan hệ họ hàng bà con với nhau. Mỗi phường Xoan có một trùm phường, 4 hay 5 kép và từ 12 tới 15 đào. Trang phục của phường Xoan là do đào kép tự trang bị lấy. Nam sắm mỗi người một chiếc áo the dài và bộ quần áo trắng, khăn xếp. Y phục của một cô đào gồm một áo tứ thân, một cặp áo cánh tơ tằm, một khăn vuông thâm, một khăn vấn bằng vải nâu tím, đôi thắt lưng màu và yếm màu hay yếm trắng.
Nghệ thuật hát Xoan là nghệ thuật diễn xướng tổng hợp, hát đi đôi với múa và nhạc đỡ giọng giữ nhịp, trong đó yếu tố hát là chính. Hát Xoan là hình thức nghệ thuật “Hát thơ”, hát trên rất nhiều thể thơ truyền thống Việt Nam như: Lục bát, song thất lục bát, lục bát biến thể, các thể thất ngôn và thể 4 chữ. Hát Xoan có không gian văn hóa và cũng là địa điểm trình diễn là không gian văn hóa hát thờ (hát cửa đình) và không gian văn hóa hát chơi. Hát Xoan được trình diễn trong khoảng thời gian từ lúc lên đèn, qua đêm đến rạng sáng hôm sau là tan cuộc.
Nghệ thuật trình diễn hát Xoan được trình diễn theo một trình tự nhất định (lề lối). Mở đầu là hát múa mời vua về dự hội đình với dân làng; tiếp theo là hát quả cách, là hát những bài hát chúc vua, những bài hát kể về lịch tiết, lịch sử và nghề nghiệp của cư dân lúa nước; cuối cùng là hát giao duyên nam nữ giữa đào Xoan và trai làng. Tùy theo hoàn cảnh kinh tế và tục thờ của mỗi làng, mà phường Xoan phục vụ 1 đêm, 2 đêm hay 3 đêm. Nếu là 3 đêm thì trình diễn đủ chương trình gồm các vũ điệu và gần 2 nghìn câu hát. Theo các nhà nghiên cứu, chương trình Xoan biểu diễn ở làng Đức Bác là đầy đủ và hay nhất, vì ngoài 3 đêm diễn ra còn có một buổi chiều đón phường Xoan Phù Đức qua đò sông Lô, dẫn nhau về đình nữa. Toàn cảnh như sau:
Chiều mồng 1 tháng 2 Âm lịch, làng Đức Bác một mặt rước kiệu vật thờ ở miếu Thánh ông và miếu Thánh bà về đình hội đồng, một mặt cử tốp 12 thanh niên trẻ đẹp cùng mấy vị đứng tuổi ra đón phường Xoan Phù Đức qua sông Lô sang. Khi thuyền cập bến, mấy vị đứng tuổi xuống tận thuyền chào hỏi mời mọc. Các thanh niên Đức Bác khoác vào cổ các cô đào Xoan Phù Đức cái trống con trước ngực, rồi dắt nhau hát điệu trống quân xê dịch dần về đình.
Ông chủ tế đưa phường Xoan vào đình hát 5 đoạn lề lối là: Hát chào vua (do ông trùm Xoan thực hiện), rồi hai kép con hát giáo trống, giáo pháo, rồi các đào hát hai đoạn dâng hương và đóng đám.
Tối thứ nhất hát 14 đoạn quả cách là: Kiều giang cách, nhàn ngâm cách, hồi liến cách, trường mai cách, xuân cách, hạ cách, thu cách, đông cách, đối dẫy cách, tứ mùa cách, thuyền chài cách, ngư tiều canh mục cách, tứ dân cách, chơi dấu cách.
Mỗi quả cách là một bài văn vần đọc ngâm giọng khác nhau, làn điệu bộ chân tay có trống phách đưa đệm.
Tối thứ hai hát hội gồm 7 giọng vặt là: bỏ bộ, bợm gái, ca vũ, hát lý, hát ru, xin hoa đố chữ và hát đúm.Trò tung đúm là tiết mục cuối cùng của đêm diễn rất vui nhộn. Các cô gái miệng hát tay tung quả đúm vào chàng trai nào mình thích. Chàng trai mở đúm ra được miếng trầu ăn, rồi bỏ vào khăn chiếc gương, chiếc lược hay đồng tiền buộc lại ném trả cô đào, rất vui nhộn.
Đêm thứ 3 cũng là hát hội, trình diễn tiếp 2 giọng vặt là cài hoa (hay chúc hoa) và mó cá (hay giã cá). Hai tiết mục này là những điệu múa có tính chất biến tấu giữa ma thuật tín ngưỡng và tình yêu nam nữ. 3 chàng trai Đức Bác xếp làm nhị hoa, 5 đào Xoan xếp làm cánh hoa, dùng điệu bộ chân tay và cả thân người uốn lượn làm chiếc hoa nở, chuyển đổi nhiều kiểu hoa và câu hát trữ tình.
Chuyển sang tiết mục mó cá thì ông trùm hát giáo đầu, xong thì 12 đào Xoan dang tay thành vòng tròn làm lưới, 4 chàng trai Đức Bác ở giữa làm cá. Động tác của lưới cá là múa và hát. Các ả lưới đệm theo “La vông tầm vông tầm, vông tập tầm vông”. Cá hát xong mỗi đoạn lại lao vào lưới trổ ra. Diễn đến gần sáng thì một chàng cá hát phá lưới. Hát xong tất cả cá lao vào lưới, một chàng cá giả mắc lưới bị các đào vật ngửa khiêng lên bàn thờ Thánh.
Hát Xoan mang ý thức hệ, đời sống tình cảm và phản ánh hiện thực lịch sử của xã hội; phản ánh ý nghĩa tâm linh, tín ngưỡng của cộng đồng cư dân; ca ngợi vẻ đẹp của quê hương đất nước, thể hiện ước mơ của nhân dân lao động mong muốn có một cuộc sống tốt đẹp, mưa thuận gió hòa, dân khang vật thịnh…
II. Truyền thuyết và lịch sử
Hát Xoan - Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp - ảnh 2

Hát Xoan có nguồn gốc từ những tập quán và phong tục dân gian, là một loại hình nghệ thuật dân gian cổ truyền phát triển theo phương thức truyền khẩu, truyền ngôn, truyền nghề có lịch sử lâu đời, có vị trí quan trọng trong đời sống văn hoá, phong tục cộng đồng. Nguồn gốc hát Xoan được gắn với những câu chuyện truyền thuyết nhằm giải thích sự ra đời của nó. Ở các địa phương khác nhau, sự ra đời của hát Xoan lại có những truyền thuyết khác nhau.  
Ở làng Phù Đức, xã Kim Đức, thành phố Việt Trì còn kể lại rằng: Từ thuở Vua Hùng dựng nước, một hôm vào buổi trưa ngày 13 tháng Chạp, ba anh em Vua Hùng đi tìm đất mở mang Kinh Đô có đi qua thôn Phù Đức và An Thái dừng chân nghỉ ngơi tại một khu rừng gần thôn. Trong khi ngồi nghỉ ba anh em Vua Hùng nhìn ra bãi cỏ trước mặt, thấy có một đám trẻ chăn trâu vừa chơi các trò chơi như đánh vật, kéo co lại vừa hát những khúc ca nghe rất hay. Thấy vậy người anh cả nhà họ Hùng liền bảo hai em dạy các trẻ mục đồng hát một số điệu mà họ mang theo. Về sau, để tưởng nhớ công lao của ba anh em Vua Hùng, hàng năm cứ đến ngày 13 tháng Chạp Âm lịch, dân làng lại làm bánh nẳng để cúng vào buổi trưa và cúng thịt bò vào buổi chiều để thờ anh Cả Vua Hùng được nhân dân suy tôn là Đức Thánh Cả. Đến ngày mùng 2 và mùng 3 tháng Giêng Âm lịch, dân làng Phù Đức mở hội cầu để cầu Đức Thánh Cả phù hộ cho “Dân khang, vật thịnh, mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt”. Trong hội cầu, họ diễn lại cảnh hát xướng để nhớ lại sự tích các Vua Hùng dạy dân múa hát và chơi các trò chơi dân gian. Do vậy, hội cầu đã trở thành lệ làng hàng năm và bao giờ cũng có trò hát xướng mở đầu.
Ở làng Cao Mại, thị trấn Lâm Thao, huyện Lâm Thao còn lưu truyền một truyền thuyết như sau: Vợ Vua Hùng mang thai đã lâu tới ngày sinh nở, cứ đau bụng mãi mà không đẻ được. Người hầu nữ thấy vậy tâu rằng: Có nàng Quế Hoa xinh đẹp, hát hay, múa giỏi, nên đón về múa hát để có thể làm đỡ đau và có thể sinh đẻ được. Vợ Vua Hùng nghe lời và cho mời nàng Quế Hoa đến để hát múa chầu trực bên cạnh vợ Vua Hùng. Nàng Quế Hoa vâng lời và vào chầu. Khi ấy vợ Vua Hùng đang lên cơn đau dữ dội, bà gọi Quế Hoa vào cạnh giường và múa hát. Quế Hoa trổ tài hát hay, múa dẻo, tay uốn, chân đưa, người mềm như tơ, tay dẻo như bún, vợ Vua Hùng và những người hầu cận đều rất say mê. Vợ Vua Hùng trong khi mải xem nàng Quế Hoa múa hát nên quên cả đau đẻ và đã sinh hạ được ba người con trai khôi ngô tuấn tú. Khi ấy đang là mùa Xuân. Vua Hùng thấy thế hết lời ca ngợi Quế Hoa và truyền cho các mỵ nương học lấy các điệu múa hát ấy để hát mừng trong dịp lễ hội mùa xuân vì thế được gọi là hát Xuân, sau này vì kiêng tên húy của mỵ nương con gái Vua Hùng có tên là Xuân Nương (có thể là tên một nữ tướng của Hai Bà Trưng trong khởi nghĩa năm 40-43) nên phải gọi chệch là hát Xoan.
Lại một câu chuyện khác cũng ở làng Cao Mại kể rằng: Nguyệt Cư công chúa và Vua bà ở xã Cao Mại là con Vua Hùng, lúc lọt lòng mẹ cứ khóc hoài không ai dỗ được. Chỉ đến khi nghe người dân làng An Thái hát thì Công chúa mới chịu nín. Cứ như thế cho đến khi Công chúa lên ba tuổi. Cho đến khi Công chúa Nguyệt Cư lấy chồng có thai khi đi qua làng An Thái nghe hát Xoan thì chuyển dạ đẻ, những người hầu phải chạy thật nhanh về cung để nàng kịp sinh nở. Cũng chính vì sự việc trên mà hiện nay ở Cao Mại còn bảo lưu lệ chạy kiệu Vua Bà và có tổ chức hát Xoan trong những ngày lễ hội, đình đám để ghi dấu sự kiện.
Ở làng Hương Nộn, xã Hương Nộn, huyện Tam Nông, nơi có hát Xoan thờ Nữ tướng Xuân Nương thời Hai Bà Trưng lại kể rằng: Khi khởi nghĩa đánh giặc Hán những năm đầu Công nguyên có lần hành quân qua làng Xoan, được nghe hát Xuân, Xuân Nương rất thích thú. Sau ngày khởi nghĩa thắng lợi, Hai Bà Trưng lên ngôi vua, Nữ tướng Xuân Nương được phong làm Đông Cung công chúa nhập nội trưởng quản quân cơ nội các. Bà về thăm lại quê hương và cho người sưu tầm, ghi chép lại các bài ca Xuân ấy để truyền dạy trong quân. Chính vì sự tích này nên ngày nay khi tế Xuân Nương, dân làng Hương Nộn tổ chức hát Xuân nghi lễ; và để kiêng kỵ tên húy của bà, nên khúc ca Xuân được gọi chệch đi là khúc ca Xoan.
Hát Xoan - Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp - ảnh 3
Cũng tại làng Hương Nộn còn có một truyền thuyết khác kể về hát Xoan như sau: Vợ Vua Lý Thần Tôn (1128-1138) là Hoàng hậu Lê Xuân Lan. Một lần bà du xuân qua đất Phù Ninh thấy những người dân làm ruộng, đánh cá, vừa làm vừa hát, hát rất say mê, hát quên đi mệt nhọc để làm ra sản phẩm nhiều hơn. Thấy đó là những bài hát hay, bà bèn cho người ghi chép lại, đến khi về tu tại chùa Thiên Tạo tại xã Hương Nộn thì truyền dạy cho dân hát theo. Bài hát đó là những điệu Xoan ca đằm thắm gần gũi với cuộc sống của người dân nông nghiệp. Bà được dân tôn thờ là Đức Thánh Mẫu. Sau khi bà mất dân Phù Ninh đã sang Hương Nộn cùng nhau hát thờ bà. Vì là hát bài bản nên chỉ người Phù Ninh có sách chép mới hát được còn nơi khác không có sách chép nên hát lời không đúng.
Các câu chuyện truyền thuyết về hát xoan mang đầy tính chất huyền thoại và hư cấu nhuốm màu huyền bí. Mặc dù vậy, bóc tách những yếu tố huyền thoại hoang đường và hư cấu, chúng ta có thể thấy được một số thông tin mang tính khoa học có thể xác định được nguồn gốc về sự hình thành và quá trình tồn tại của hát Xoan trong suốt thời gian mấy nghìn năm lịch sử dựng nước và giữ nước của các thế hệ cư dân Đất Tổ thông qua lối hát còn được bảo tồn đến ngày nay.
Qua truyền thuyết, chúng ta thấy rằng, hát Xoan có thể được ra đời từ rất sớm, có thể từ thời Hùng Vương dựng nước hoặc ít ra cũng cho ta một nhận định: Hát Xoan đã có từ rất lâu đời với hình thức ban đầu còn rất sơ khai và nó được dùng làm nghi thức tín ngưỡng trong lễ hội của làng để cầu đảo Trời đất ban cho mưa thuận gió hòa để mùa màng được tươi tốt, đem lại cuộc sống ấm no cho muôn dân trăm họ và được tồn tại đến khởi nghĩa Hai Bà Trưng năm 40 đến 43 sau Công nguyên. Bằng chứng là tại các địa điểm của hát Xoan hoặc có liên quan đến hát Xoan đều có tín ngưỡng thờ tự các Vua Hùng và các con gái Vua Hùng như Tiên Dung, Ngọc Hoa, Nguyệt Cư và các con rể, các tướng lĩnh của thời Vua Hùng.
Các làn điệu Xoan cổ đều được bắt nguồn từ những làng cổ nằm ở địa bàn bán sơn địa thuộc trung tâm bộ Văn Lang thời các Vua hùng dựng nước. Nó được ra đời cùng với tín ngưỡng mang tính nguyên thủy của cư dân nông nghiệp trồng lúa nước, đó là tín ngưỡng thờ Trời, thờ Thần, thờ Thánh để cầu cho mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt bội thu. Các làng Xoan đều là những ngôi làng cổ nằm ở vị trí có địa hình bán sơn địa với địa hình đồi, gò trung du xen kẽ với ruộng trồng lúa nước rất điển hình thuộc địa bàn trung tâm của bộ Văn Lang thời các Vua Hùng dựng nước. Đây là một trong những yếu tố Vị - Thế - Địa rất quan trọng ảnh hưởng và tác động trực tiếp đến sự ra đời và tồn tại của các làn điệu và cách thể hiện của hát Xoan. Chính vì vậy, yếu tố tâm linh là yếu tố quan trọng chi phối đến tính chất của hát Xoan mang tính nghi lễ phồn thực của cư dân nông nghiệp. Nó được hát ở cửa đình thể hiện những lễ tục diễn xướng tế thần linh tại các cửa đình và được tổ chức hát vào mùa Xuân - mùa nghỉ ngơi của một chu trình canh tác nông nghiệp trồng lúa nước hai vụ Chiêm - Xuân qua 12 tháng và 4 mùa Xuân - Hạ - Thu - Đông, đó chính là nguyên nhân để hình thành các quả cách liên quan đến 4 mùa Xuân - Hạ - Thu - Đông.
Hát Xoan là sản phẩm tinh thần của quần chúng nhân dân lao động, nó được bắt nguồn từ cuộc sống lao động của người nông dân và gắn liền với phong tục, tập quán của cư dân nông nghiệp trồng lúa nước. Đây là yếu tố để hình thành các quả cách trong lối hát để nói về các nghề trong nông nghiệp: Ngư - Tiều - Canh - Mục. Hát Xoan thể hiện ước nguyện thỉnh cầu của người nông dân đối với các bậc thánh, thần cao siêu mà họ quan niệm rằng đó chính là các bậc cai quản, ban phát sự may mắn, phong lưu cho bàn dân thiên hạ và gắn liền với vận mệnh sống còn của họ. Hát Xoan thể hiện đạo lý Vua - Tôi, nghĩa vợ chồng, đạo làm cha, đạo làm con. Hát Xoan còn thể hiện tâm tư tình cảm, nguyện vọng và ước vọng, là cầu nối cho sự đoàn kết trong cộng đồng và quan hệ trên - dưới, là mối quan hệ bình đẳng, dân chủ, không phân biệt địa vị sang - hèn và giàu - nghèo.
Hát Xoan là một nghệ thuật được sinh ra từ tín ngưỡng nông nghiệp trồng lúa nước, nó ra đời trên miền đất cội nguồn của dân tộc, nơi có nhiều lễ hội dân gian được tổ chức hàng năm vào dịp mùa xuân, do đó nó mang đầy đủ tính chất của nền văn hóa cội nguồn và cổ xưa nhất. Mặt khác, hát Xoan mang đậm yếu tố tín ngưỡng, tâm linh được hát tại đình làng là nơi thờ Thành Hoàng để thể hiện ước nguyện cầu đảo linh thiêng. Chính vì vậy, hát Xoan mang đậm tính chất phồn thực thể hiện qua hình thức trình diễn, lời ca và điệu múa thể hiện trong thể hát Cài Huê và Mó Cá là diễn xướng thiêng liêng được hát để kết thúc một cuộc trình diễn hát Xoan. Họ quan niệm hát Cài Huê, Mó Cá có ảnh hưởng sâu sắc đến mùa màng, đến sự sinh sôi phát triển giống nòi. Do vậy, không bao giờ họ bỏ qua hai lối hát đó, vì họ sợ rằng nếu bỏ qua hai lối hát đó thì dân làng sẽ chịu cảnh mất mùa, đói kém và gặp thiên tai hạn hán hoặc lũ lụt… Vì trong cả hai lối hát này đều có các đào Xoan và các trai làng cùng trình diễn để các trai làng bắt lấy đào hoặc các đào bắt lấy trai làng để tượng trưng cho âm - dương; nam - nữ giao phối để sinh sôi nảy nở, vì vậy các cụ gọi đây là “Âm dương hợp đức” để sinh thành. Trong lối hát Xoan cổ, Cài Huê, Mó Cá được trình diễn vào thời điểm linh thiêng nhất. Đó là vào lúc trời gần sáng, khi mà khí âm còn nặng nề, khí dương mới bắt đầu xuất hiện. Trời đất bảng lảng giao hòa thì các Đào cùng các Kép bắt đầu trình diễn Mó Cá và vào lúc các Kép bắt các Đào Xoan thì các loại đèn nến trong đình đều phải tắt hết, chỉ có hương thắp trên Thượng cung.
Có thể nói, một số truyền thuyết về hát Xoan hiện còn được bảo lưu ở Phú Thọ là ánh sáng phản xạ về sự hình thành và tồn tại của hát Xoan trong tiến trình lịch sử dựng nước và giữ nước của các thế hệ cư dân Đất Tổ Hùng Vương. Mặc dù là truyền thuyết dân gian, vén đi bức màn huyền thoại, các truyền thuyết ấy cũng đã ít nhiều cung cấp tư liệu mang tính khoa học để chúng ta tìm hiểu, nghiên cứu về hát Xoan để xây dựng hồ sơ đề nghị UNESCO công nhận là Di sản Văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp, thiết thực góp phần bảo tồn và phát huy giá trị Di sản hát Xoan ở Phú Thọ thể hiện truyền thống và đạo lý “Uống nước nhớ nguồn; Ăn quả nhớ người trồng cây” của dân tộc ta.
Hát Xoan Phú Thọ đã được tổ chức UNESCO công nhận là Di sản Văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp của nhân loại đã nâng tầm và vị thế văn hóa truyền thống của dân tộc Việt Nam trên trường quốc tế. Đây là niềm tự hào và vinh dự to lớn của người dân Phú Thọ nói riêng và của đất nước Việt Nam nói chung trước di sản quý giá của cha ông để lại cho chúng ta hôm nay.
Hát Xoan - Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp - ảnh 4
Hát Xoan - Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp - ảnh 5
Các lớp học truyền dạy Hát Xoan
III. Bảo tồn và phát triển
Cũng như nhiều di sản văn hóa phi vật thể khác, hát Xoan Phú Thọ cũng đang chịu tác động của xã hội hiện đại. Các nghệ nhân, các cụ trùm Xoan - những người đang lưu giữ nghệ thuật trình diễn hát Xoan đang dần mất đi là một đe dọa lớn đối với sự truyền dạy cho các thế hệ trong sự thừa kế di sản văn hóa. Các bài bản Xoan gốc nhiều năm đã bị thất lạc, hiện tại chỉ là bản sao hoặc truyền khẩu do trí nhớ, mà trí nhớ của các cụ trùm, nghệ nhân đã cao tuổi không tránh khỏi “tam sao thất bản”, làm mất đi tính nguyên gốc của di sản hoặc diễn xướng không đầy đủ nội dung. Các nghệ nhân do tuổi đã cao, sức yếu nên không thể truyền dạy trực tiếp, lại càng không thể biểu diễn trên sân khấu được. Hiện tại ở các phường Xoan cổ chỉ có 169 người biết hát Xoan bài bản, có 29 nghệ nhân dân gian được Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam phong tặng trong các năm từ 2005 đến 2010, nhưng đến nay chỉ còn có 26 người, trong đó có 8 người còn có đủ sức khỏe và trí nhớ để truyền dạy đầy đủ các bài bản Xoan cổ được. Lớp trẻ lại chưa có sự hiểu biết nên chưa yêu thích và đặc biệt hạn chế về ý thức bảo vệ giá trị Di sản hát Xoan, ảnh hưởng lớn tới việc trao truyền giữa các nghệ nhân với đương đại.
Mặt khác, do công tác tuyên truyền quảng bá về di sản, khôi phục bảo tồn, tôn tạo các thiết chế làm cơ sở vật chất duy trì hát Xoan như đình, đền, miếu chưa thực sự được chú trọng. Một số nơi đã mất hẳn đình, không còn địa điểm để tổ chức trình diễn hát Xoan truyền thống. Các phường Xoan gốc tuy đã được chú ý bảo tồn, duy trì hoạt động; các câu lạc bộ hát Xoan đã được quan tâm thành lập và có một phần hỗ trợ kinh phí, trang phục, đạo cụ… song đang còn ở mức quá khiêm tốn và đặc biệt là cơ chế, chính sách để động viên, hỗ trợ các nghệ nhân tổ chức các lớp học hát Xoan tại gia đình hay tại cộng đồng. Nếu chỉ thực hiện theo phương thức xã hội hóa sẽ không đủ mạnh để bảo tồn di sản.
Từ thực tế trên, vấn đề đặt ra hiện nay là việc bảo tồn và phát triển dân ca Xoan Phú Thọ trong thời kỳ hội nhập quốc tế - hậu kỳ khi Di sản Văn hóa hát Xoan Phú Thọ được UNESCO ghi danh là Di sản Văn  hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp.
Tại Lễ vinh danh hát Xoan Phú Thọ mới diễn ra ngày 18/2/2012, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch phối hợp với UBND tỉnh Phú Thọ, Bộ Ngoại giao đưa ra Chương trình Hành động bảo vệ hát Xoan Phú Thọ. Các nhà nghiên cứu, những người có tâm huyết với loại hình Di sản Văn hóa này cũng đưa ra những giải pháp nhằm bảo tồn và lưu giữ hát Xoan Phú Thọ.
Có thể xem sáu giải pháp dưới đây là những giải pháp tiêu biểu để hát Xoan vừa phát huy được giá trị vừa làm phong phú thêm đời sống tinh thần cho nhân dân.       
Thứ nhất là phải nâng cao nhận thức và năng lực của cộng đồng, của chủ thể Di sản hát Xoan Phú Thọ nhằm tăng cường hiểu biết, yêu thích và thực sự say mê với việc bảo tồn, phát huy tác dụng Di sản Văn hóa đang hiện hữu ngay trên chính mảnh đất quê hương mình. Tiếp tục điều tra, nghiên cứu, kiểm kê sự phát triển của hát Xoan Phú Thọ: vùng xoan gốc và vùng Xoan lan tỏa; đánh giá kết quả những hoạt động của nhà nước và cộng đồng trong từng năm để bảo vệ Di sản hát Xoan. Triển khai các biện pháp và kế hoạch cụ thể, ưu tiên nghiên cứu, hệ thống hóa tư liệu với mục tiêu bảo tồn bền vững hát Xoan Phú Thọ.
Thực chất hiện nay việc bảo tồn các phường Xoan cổ, làng Xoan gốc phần nhiều ở dạng tự phát, từ lòng yêu thích chủ yếu trong truyền thống gia đình, dòng họ, do các nghệ nhân truyền lại cho lớp con cháu họ. Các nghệ nhân cũng chưa có được sự chăm sóc, nuôi dưỡng, động viên cả về tinh thần lẫn vật chất trừ khi có nhu cầu biểu diễn phục vụ cho một sự kiện nào đó chứ không thường xuyên, liên tục. Mặt khác, phải nghiêm khắc nhìn nhận để thấy rằng: cấp chính quyền quản lý đặc biệt là ở cơ sở do chưa nhận thức được giá trị của hát Xoan, nên chưa thực sự quan tâm để có những giải pháp thích hợp nhằm khôi phục, bảo tồn, phát triển Di sản hát Xoan.      
Thứ hai là phải tăng cường nguồn đầu tư của Nhà nước đi đôi với huy động các nguồn lực xã hội góp phần củng cố các phường Xoan gốc. Cái đặc sắc của hát Xoan Phú Thọ là hiện nay vẫn tồn tại các phường Xoan gốc với gần 170 người tham gia, trong đó có 18 cụ tuổi từ 80 trở lên. Theo kiểm kê của Bộ Văn hóa - Thông tin, nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch năm 2009, hát Xoan đã lan tỏa ở 2 tỉnh, 9 huyện, 18 xã, 24 làng (ở Phú Thọ có 6 huyện, 15 xã, 21 làng; ở Vĩnh Phúc có 3 huyện, 3 xã và 3 làng). Cần có sự củng cố về tổ chức các phường Xoan sao cho các phường đều có ông trùm, có người dẫn cách, người gõ trống và các đào, kép. Về kinh phí hoạt động hàng năm, trước mắt do ngân sách Nhà nước tài trợ, các năm sau giảm dần (từ năm thứ 4 trở đi), phường Xoan duy trì sự phát triển cần tạo ra nguồn thu từ biểu diễn phục vụ khách du lịch và thực hiện xã hội hoá vận động lòng hảo tâm ủng hộ của các cơ quan, đơn vị và cá nhân. Song cùng với việc củng cố tổ chức các phường Xoan gốc cần đặc biệt quan tâm tới việc khôi phục, trùng tu, tôn tạo các di tích lịch sử gốc có liên quan đến môi trường hoạt động của Xoan, để tạo lại vị thế cho hát Xoan trong lễ hội, nghi thức và phong tục. Quy hoạch và khôi phục đồng bộ khu di tích Họ Xoan và trở thành điểm di tích, lễ hội gắn với du lịch nhằm quảng bá, tôn vinh di sản hát Xoan.
Thứ ba là việc tạo môi trường cho dân ca Xoan phát triển. Bên cạnh việc củng cố bảo tổn các phường Xoan gốc ở chính nơi sinh ra nó có ý nghĩa như xây dựng một bảo tàng sống, phải tạo điều kiện- môi trường thuận lợi để hát Xoan được mở rộng giao lưu, trình diễn, học hỏi và chia sẻ kinh nghiệm với các cộng đồng khác trong nước và quốc tế nhằm tăng cường sự hiểu biết, góp phần bảo vệ, phát huy đa dạng văn hoá và phát triển văn hoá cộng đồng để nó thực sự sống trong cộng đồng, góp phần nâng cao đời sống tinh thần cho cộng đồng. Có như vậy mới phát huy được giá trị đặc sắc của hát Xoan Phú Thọ.
Thứ tư là tăng cường công tác tuyên truyền quảng bá giá trị của hát Xoan để đông đảo nhân dân nhận biết được và thực sự yêu thích hát Xoan. Đưa hát Xoan vào trường học (trong chương trình ngoại khoá hàng năm); dạy hát Xoan trên sóng Đài Phát thanh, Truyền hình của tỉnh; tổ chức liên hoan, hội thi “hát Xoan Phú Thọ” hàng năm; nghiên cứu, khôi phục đưa hát Xoan vào phần nghi lễ giỗ Tổ Hùng Vương và coi đó là một trong những hình thức sinh hoạt văn hoá “đặc sản” của Lễ hội; tổ chức hát Xoan trong Lễ hội Đền Hùng và đặc biệt là trong các tour du lịch; biên tập để xuất bản các ấn phẩm văn hoá, bộ sách tổng hợp, nghiên cứu về hát Xoan, kỷ yếu các Hội thảo khoa học về hát Xoan, đĩa VCD, CD về các bài bản của hát Xoan.
Thứ năm là việc ban hành chính sách đãi ngộ đối với nghệ nhân có tài tăng xuất sắc, có công bảo vệ, phát huy giá trị di sản hát Xoan tại các phường Xoan và dân ca Phú Thọ ở tất cả các cộng đồng yêu thích dân ca Xoan. Tiếp tục hoàn thiện hồ sơ đề nghị Nhà nước phong tặng Nghệ nhân nhân dân và Nghệ nhân ưu tú cho các cá nhân có tài năng và có đóng góp quan trọng trong việc bảo tổn và phát huy giá trị di sản hát Xoan.
Cần có chính sách ưu tiên nhằm tạo điều kiện chăm sóc và động viên các nghệ nhân hát Xoan; hỗ trợ cộng đồng, các phường Xoan; các trường học tổ chức truyền dạy và đào tạo thế hệ những người trẻ tuổi để tiếp nối, duy trì và sáng tạo di sản hát Xoan. Xây dựng các chương trình giáo dục thích ứng để giảng dạy hát Xoan trong các trường nghệ thuật và trường phổ thông.
Thứ sáu là thành lập “Trung tâm Bảo tồn Di sản văn hoá hát Xoan Phú Thọ”: Trung tâm này có 3 chức năng cơ bản. Một là nghiên cứu, sưu tầm, kiểm kê, bảo tồn di sản hát Xoan. Hai là biên soạn, xuất bản các ấn phẩm văn hoá tuyên truyền, giới thiệu quảng bá di sản hát Xoan. Ba là tổ chức biểu diễn các bài bản, làn điệu hát Xoan cổ, Xoan chỉnh lý và Xoan phát triển; xây dựng những chương trình hát Xoan có chất lượng cao biểu diễn trên sân khấu, phục vụ hội nghị, giao lưu vùng miền và cả nước; trên sóng phát thanh truyền hình tỉnh và Trung ương, góp phần quảng bá giá trị di sản văn hoá hát Xoan Phú Thọ.
Tóm lại, hát Xoan vừa là sản phẩm của lịch sử, vừa là hiện tượng của văn hoá dân gian đặc trưng của vùng đất Tổ Hùng Vương. Hát Xoan gắn với tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương và là điểm nhấn văn hoá quan trọng trong đời sống tinh thần của đồng bào các dân tộc Việt Nam. Trong mình nó chứa đựng rất nhiều giá trị mà không thể một vài cuốn sách nói cho hết được. Với sức sống bền bỉ, sức lan tỏa mãnh liệt và lộ trình bảo tồn cụ thể, Hát Xoan sẽ mãi mãi trường tồn, không chỉ bừng sáng trong lòng mỗi người dân nước Việt mà còn của bạn bè khắp năm châu.
 
 

Bình luận

* Vui lòng nhập bình luận tiếng Việt có dấu

Tin khác