Về lại Lai Xá.

Người làng Lai nhớ mãi lời khen tặng của nhà thơ Tố Hữu: “Gặp em bé hay cụ già, đưa máy ảnh là họ có thể chụp ngay một tấm hình đẹp”.

Về lại Lai Xá. - ảnh 1

Hà Nội 36 phố phường là nơi hội tụ của 36 phường nghề đến từ những làng quê vùng châu thổ sông Hồng, trong đó có làng nhiếp ảnh Lai Xá. Thuộc xã Kim Chung, huyện Hoài Đức, nằm ngay rìa quốc lộ 32, ngôi làng đặc biệt này chứa trong nó muôn vàn câu chuyện hấp dẫn, kể cả với những người con được sinh ra, nuôi dưỡng từ cái nôi nhiếp ảnh này như phóng viên ảnh Phạm Kim (tay máy kỳ cựu từng có 35 năm công tác tại báo Nhân Dân và cũng là thành viên trong gia đình sở hữu thương hiệu ảnh Kim Lai nổi tiếng một thời).
Chuyện kể về nơi phát tích của nghề nhiếp ảnh
Lai Xá, theo cách gọi thân thương của người dân nơi đây là làng Lai (hay thôn Lai) có năm xóm và một phố. Với chiều dài chưa tới 1 km, phố Lai có khoảng năm, sáu cửa hiệu nhiếp ảnh. Không như những làng nghề truyền thống nổi tiếng khác, người đến với Lai Xá chỉ có thể cảm nhận sự tồn tại của cái nghề này khi được trò chuyện với những tay máy, những người nông dân, khi ngắm đôi ba chiếc máy ảnh cổ nhãn hiệu Zenith, Pratica … được chủ nhà bày biện trang trọng trong tủ kính.  
Theo GS, TSKH Tô Ngọc Thanh: “Thoạt nhìn, Lai Xá không có những đặc điểm giống những làng nghề theo cách hiểu thông thường. Nghề nhiếp ảnh không phải nghề được lưu truyền từ đời cha ông mà là một nghề học từ nước ngoài. Sản phẩm phần lớn được sản xuất ở khắp các địa phương, tại chính nơi dân làng hành nghề, chứ không phải tại Lai Xá. Công lao lớn nhất của ông Khánh Ký và thợ ảnh Lai Xá là biến một nghề ngoại nhập trở thành nghề truyền thống”.
Về lại Lai Xá. - ảnh 2
Hiệu ảnh Kim Lai
Về lại Lai Xá. - ảnh 3
Thợ học việc làm ảnh tại hiệu Kim Lai.

Cũng từng có ý kiến của đôi người tâm huyết muốn biến nơi đây trở thành một địa danh thu hút khách du lịch. Nhưng ông Phạm Kim lắc đầu: “Nghề nhiếp ảnh làng tôi chỉ tồn tại ở bề chìm, có bề nổi đâu mà hi vọng chỉ cho người ta nhìn thấy”.
Khoảng chục năm trở lại đây, xấp xỉ hai phần ba diện tích ruộng của Lai Xá đã biến thành khu công nghiệp, thành đường quốc lộ 32, nhà ở tái định cư, chung cư và các khu đô thị liền kề. Vì thế, Lai Xá hôm nay chẳng lưu lại được bao nhiêu đặc điểm của một làng nghề khi khoác trên mình hình hài có thể gặp ở bất cứ một thôn xóm ven đô nào.
Ngược về cái mốc năm 1892, khi cụ tổ nghề Nguyễn Đình Khánh mở hiệu ảnh Khánh Ký, tôi ngạc nhiên khi biết nhiếp ảnh Lai Xá nay đã bước sang tuổi 119. Nếu cụ Đặng Huy Trứ là tên tuổi đã đưa nhiếp ảnh thế giới vào Việt Nam năm 1869 thì cụ Khánh Ký là người có công đầu trong việc đào tạo đội ngũ thợ nhiếp ảnh lành nghề tỏa đi khắp đất nước.
Cho tới những năm 60 của thế kỷ trước, những tay máy Lai Xá đã chiếm số lượng đông đảo nhất trên khắp mọi miền đất nước, với khoảng 150 cửa hiệu cùng trên hai nghìn thợ lành nghề. Theo con số thống kê chưa đầy đủ thì Hà Nội có 33, Sài Gòn có 34 và Hải Phòng có 16 hiệu ảnh mà chủ nhân có gốc gác Lai Xá.

Ông Phạm Kim tự hào: “Nghề làm báo giúp tôi được đặt chân tới rất nhiều miền đất của Tổ quốc. Đi tới đâu, tôi cũng được gặp đồng hương. Có lẽ phải tới 60 - 70% thợ ảnh Việt Nam xuất xứ từ cái làng Lai bé nhỏ của tôi đấy”.  
Những cửa hiệu lớn và nổi tiếng nhất ngày đó như: Kim Lai, Mỹ Lai, Vạn Hoa, Duy Tân… ở Hà thành hay Văn Vấn, Thiên Nhiên, Thịnh Ký, Khánh Ký… đều gắn với thương hiệu ảnh Lai Xá. Ngoài những cái tên mang chữ Lai, chữ Ký, thương hiệu Lai Xá còn định hình với những tên tuổi như Luminor Photo, Aubella Photo, Central Photo… Tất cả đều rất có uy tín, công việc làm ăn rất phát đạt.
Giải mã những bí quyết làm nên ảnh Lai Xá
Cụ thân sinh ra ông Phạm Kim, cũng là chủ nhân thương hiệu ảnh Kim Lai, ban đầu mở tận Tuyên Quang. Cụ mất, Kim Lai được sang tên cho con rể Nguyễn Doãn Ứng và chuyển về Hà Nội, để rồi trở thành một thương hiệu nổi tiếng đặt tại 57C Đinh Tiên Hoàng sau này.  
Người Lai Xá cũng tự hào khi được sở hữu kỹ thuật chụp khéo léo cùng bí quyết pha thuốc hãm để đủ độ sáng cho ảnh, do các bậc thầy truyền dạy. Vì thế, họ có thể chụp cả chục cuộn phim, trong điều kiện thời tiết không thuận mà độ bắt sáng vẫn đều tăm tắp. Phim tráng ra mịn, mỏng và đúng sáng.
Tò mò hỏi ông Kim về những bí quyết gia truyền ấy, ông cười:“Ngày xưa thợ làng Lai lấy đâu ra máy đo sáng điện tử như bây giờ. Họ phải dùng máy đo thủ công, phải học kinh nghiệm từ người đi trước. Khi thực hiện bộ ảnh ngoài trời, trong điều kiện ánh sáng mỗi lúc mỗi khác, phải tính toán sao cho khéo để cả cuộn phim chụp xong phải có cùng một tông. Thợ Lai Xá đều giỏi khâu đó”.
“Kỹ thuật chụp đã có, nhưng để đạt tới độ chuẩn hàng trăm tấm ảnh như một còn phải có kinh nghiệm xử lý phim già sáng, non sáng. Khâu phóng ảnh ra sao, chọn cỡ giấy số nào để thích hợp với từng độ bắt sáng già, non ấy, thợ làng Lai đều được học kỹ lưỡng. Tất cả các công đoạn để có được một sản phẩm hoàn tất đều phải biết: từ thợ buồng tối chỉ chuyên in phóng ảnh đến thợ buồng sáng chuyên chấm sửa và tô màu. Người thợ ảnh giỏi ngày ấy, ngoài chụp, chấm sửa còn phải biết tô màu ảnh y như màu của tự nhiên, của nắng trời”, ông Kim nhớ lại.

Sức sống bền bỉ một làng nghề  
Cách đây hơn hai năm, Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam từng tổ chức một cuộc triển lãm ảnh “Từ làng đến phố - Ảnh ký của người Lai Xá” mang đến cho cộng đồng một hình ảnh Lai Xá nỗ lực hết mình để tiếp tục tồn tại và phát triển trong thời đổi mới.
 
Đối mặt với sự phát triển như vũ bão của khoa học công nghệ, dân làng Lai có lúc cảm giác thời thịnh vượng của làng nghề đã vĩnh viễn ra đi. Nhiều ông chủ hiệu ảnh Lai Xá quyết định đóng cửa để kiếm kế khác sinh nhai. Thay vào những hiệu ảnh, người làng Lai xây nhà cho thuê, bán hàng ăn, rửa xe, làm ruộng…Với những người tâm huyết với nghề truyền thống cha ông, sự thay đổi này vẫn gây đau đớn, dù biết rằng khó bề cưỡng lại.
Rồi một người con của làng tên Ba Châu đã đưa ra ý tưởng xây dựng một thương hiệu làng nghề. Họ cùng nhau tìm hiểu lịch sử hình thành nghề nhiếp ảnh, đồng lòng tôn phong cụ Khánh Ký làm tổ nghề. Họ thành lập CLB nhiếp ảnh Nguyễn Đình Khánh. Nhờ những nỗ lực ấy, mạch ngầm nhiếp ảnh Lai Xá vẫn cuộn chảy qua bao biến thiên thời cuộc, âm thầm tiếp tục sản sinh và nuôi nấng nhiều tài năng của nghệ thuật nhiếp ảnh, để Lai Xá mãi là một trong những ngôi làng nghề độc đáo bậc nhất Việt Nam.

Theo DVT

Bình luận

* Vui lòng nhập bình luận tiếng Việt có dấu

Tin khác